«Η Διαχρονία της Ελληνικής Γλώσσας»

ΔΙΟΝΥΣΙΟΣ ΣΟΛΩΜΟΣ: «ΜΗΓΑΡΙΣ ΕΧΩ ΤΙΠΟΤΙΣ ΑΛΛΟ ΠΑΡΕΞ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΚΑΙ ΓΛΩΣΣΑ»

Σημαντική ημερίδα που συνδιοργανώθηκε από τις Διευθύνσεις Μέσης και Δημοτικής Εκπαίδευσης του Υπουργείου Παιδείας και Πολιτισμού, το Παιδαγωγικό Ινστιτούτο και την Εστία Ελλάδος Κύπρου του Ελληνικού Ιδρύματος Πολιτισμού
«Η αναβάθμιση και ενίσχυση της Ελληνικής Γλώσσας, τόσο στην εκπαίδευση όσο και ευρύτερα στην κοινωνία, αποτελεί σήμερα περισσότερο από ποτέ στόχο ύψιστης προτεραιότητας για τον τόπο μας», δήλωσε ο Κώστας Καδής

Η ελληνική και η κινεζική γλώσσες μιλιούνται και γράφονται εδώ και 4000 χρόνια! Η ελληνική μας γλώσσα είναι η ιστορία, ο πολιτισμός, τα ήθη και τα έθιμά μας, η αψεγάδιαστη ταυτότητά μας, το πανίσχυρο θεμέλιο πάνω στην οποία οικοδομούμε την εθνική ύπαρξή μας. Είναι το ασφαλές πέρασμα από τον μύθο στον λόγο και δι’ αυτού η αποτύπωση του πολιτισμού, της φιλοσοφικής σκέψης, της ανακάλυψης, της καταξίωσης του ανθρώπου.

Την περ. Δευτέρα, στο συνεδριακό κέντρο, στη Λευκωσία, διοργανώθηκε μια σημαντική ημερίδα με τίτλο: «Η Διαχρονία της Ελληνικής Γλώσσας». Την πρωτοβουλία είχαν από κοινού οι Διευθύνσεις Μέσης και Δημοτικής Εκπαίδευσης του Υπουργείου Παιδείας και Πολιτισμού, το Παιδαγωγικό Ινστιτούτο και η Εστία Ελλάδος Κύπρου του Ελληνικού Ιδρύματος Πολιτισμού. Προσκάλεσαν εκλεκτούς εισηγητές. Τον Ομότιμο Καθηγητή Κλασικής Φιλολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης και Πρόεδρο του Κέντρου Ελληνικής Γλώσσας, Ιωάννη Καζάζη, τον Καθηγητή Γλωσσολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, Χριστόφορο Χαραλαμπάκη και τον Ομότιμο Καθηγητή Αρχαίας Ελληνικής Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, Ανδρέα Βοσκό.

Ελληνικές ρίζες

Ο Υπουργός Παιδείας και Πολιτισμού, Κώστας Καδής, κηρύσσοντας τις εργασίες της ημερίδας, υπογράμμισε: «Στην ιδιαίτερή μας πατρίδα, την Κύπρο, η διάδοση της Ελληνικής Γλώσσας πριν από τρεισήμισι χιλιάδες χρόνια σηματοδότησε την απαρχή του πλήρους εξελληνισμού της. Από την Αρκαδοκυπριακή διάλεκτο που πρωτομιλήθηκε στο νησί μας, μέχρι και τη Νεοελληνική κοινή που συνυπάρχει αρμονικά με τη σημερινή διαλεκτική μορφή, η γλώσσα του νησιού μας αποτελεί πρότυπο προσήλωσης στις ελληνικές μας ρίζες και αυθεντικό συνεχιστή της παράδοσής μας. Η αναβάθμιση και ενίσχυση της Ελληνικής Γλώσσας τόσο στην εκπαίδευση όσο και ευρύτερα στην κοινωνία, αποτελεί σήμερα περισσότερο από ποτέ στόχο ύψιστης προτεραιότητας για τον τόπο μας. Η θωράκιση κυρίως της νέας γενιάς με τον πλούτο της Ελληνικής και με θαυμασμό γι' αυτήν, αποτελεί σημαντική υπηρεσία στη δοκιμαζόμενη πατρίδα μας και αποτελεσματική άμυνα απέναντι στους κάθε λογής κινδύνους που ελλοχεύουν.

»Το Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού ακολουθεί μια στοχευμένη πολιτική για την αποτελεσματική διδασκαλία της Ελληνικής Γλώσσας σε όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης. Στο πλαίσιο των εκπαιδευτικών μας μεταρρυθμίσεων διαμορφώθηκαν τα Νέα Ωρολόγια Προγράμματα Δημοτικής και Μέσης Εκπαίδευσης, τα οποία εφαρμόζονται από την προηγούμενη σχολική χρονιά, και στα οποία αυξήθηκε ο διδακτικός χρόνος του μαθήματος των Νέων Ελληνικών. Αυξήθηκε επίσης ο διδακτικός χρόνος και των Αρχαίων Ελληνικών στο Γυμνάσιο, ώστε να παρέχεται -πέρα από την καλύτερη γνωριμία με την αρχαιοελληνική σκέψη και πολιτισμό- στέρεο υπόβαθρο για την ουσιαστική και βαθιά γνώση της Νέας Ελληνικής».

Ελληνική ταυτότητα

Ο Υπουργός Παιδείας πρόσθεσε πως «σε επίπεδο σχολείου και κοινωνίας, και με στόχο πάντα την ανάδειξη της συγχρονίας και της διαχρονίας της Ελληνικής Γλώσσας, θα προωθηθεί η καθιέρωση «Εβδομάδας Ελληνικής Γλώσσας». Ο Κ. Καδής κατέληξε: «Η έγνοια του Διονυσίου Σολωμού "Μήγαρις έχω τίποτις άλλο πάρεξ ελευθερία και γλώσσα", μας παραπέμπει στη μεγάλη σημασία της γλώσσας μας και αποκαλύπτει τον διαχρονικό στην πολυκύμαντη ιστορία των Ελλήνων τρόπο θεώρησης της ζωής και των αξιών μας. Πρωταρχικός μας στόχος υπήρξε και παραμένει η Ελληνική Γλώσσα να υπηρετεί την ελληνική ταυτότητα, την παράδοση και τον πολιτισμό μας, και να καλλιεργείται ασταμάτητα στην ανατολικότερη εσχατιά των φυσικών ομιλητών της, την Κύπρο».

Μικροβιογράφηση λέξεων

Ακολούθως στο βήμα ανήλθε ο Ιωάννης Καζάζης, καθηγητής κλασικής φιλολογίας και πρόεδρος του Κέντρου Ελληνικής Γλώσσας. Μίλησε με θέμα: «Διαχρονία της Ελληνικής Γλώσσας, πολυστρωματικότητα της Νέας Ελληνικής». Είπε:

«Ως πολυστρωματικότητα νοείται εδώ: η συνύπαρξη, στη σημερινή γλωσσική συγχρονία, πάμπολλων στοιχείων προερχόμενων από γλωσσικές στρώσεις διαφορετικού βάθους, που φτάνουν ίσαμε το απώτερο παρελθόν. Σ’ αυτήν συμμετέχουν Λέξεις κοινότατες και σήμερα όπως: μέλι, βασιλεύς και τρίποδας που πρωτοκαταγράφονται στις μυκηναϊκές πινακίδες. - Δεν είναι στοιχεία ενεργά και λειτουργικά της νεοελληνικής;

»Η πολυστρωματικότητα εκφράζει όχι μόνο τη συνύπαρξη επάλληλων στρώσεων υλικού, που πάει σε μεγάλο βάθος, και το ασυνήθιστο εύρος των ποικιλιών της? αποτυπώνει προπάντων τη συνομιλία αυτού του υλικού και των εποχών όπου ανήκει μέσα στους αιώνες: μια συνομιλία πραγματική και όχι φανταστική, που έχει τη δύναμη, ευκαιρίας δοθείσης, να μετατρέπει επίλεκτα στοιχεία της διαχρονίας σε ουσία δραστική μέσα στην εκάστοτε συγχρονία».

Στη συνέχεια, ο Ι. Καζάζης εισήγαγε έναν νέο όρο στην παιδευτική διδασκαλία, αυτόν της «μικροβιογράφησης των λέξεων» και εξηγεί: «Ο τρόπος δουλειάς είναι απλός: τα παιδιά ανατρέχουν στα λεξικά με την ιστορική τους σειρά, συλλέγουν το υλικό, και, διαβάζοντας προσεχτικά τα παραθέματα και συγκρίνοντάς τα με τα σημαινόμενα, βλέπουν τις προσθαφαιρέσεις και αλλοιώσεις των σημασιών μέσα στον χρόνο.

»Διαπιστώνουν δηλαδή την ιστορική πορεία των λέξεων - όταν πρόκειται για λέξεις της παλαιάς Ελληνικής. Αν πρόκειται, πάλι, για εξωτερικό δανεισμό, το παιδί συνθέτει από τα παραθέματα και τις εξηγήσεις μιαν εικόνα της κίνησης των ιδεών μέσα στον χώρο (ελληνικό, ευρωπαϊκό, παγκόσμιο), αφού οι δρόμοι των λέξεων είναι δρόμοι του πολιτισμού. Η μικρή έρευνα καταλήγει στη γραφή των πορισμάτων, σε ένα μικρό κείμενο της τάξεως των 250-300 λέξεων, που παρουσιάζεται μετά στην τάξη».

Και προσθέτει: «Ο τρόπος αυτός δουλειάς κρατεί τα παιδιά σε διαρκή εγρήγορση για το αναπάντεχο και, αντί για τον εφησυχασμό, καλλιεργεί τη μεθοδολογική υποψία και τη διερευνητική σκέψη. Διδάσκει τον μαθητή να βλέπει στη διαρκή ανανέωση και προσθαφαίρεση των σημασιών των λέξεων της αρχαίας την καλύτερη απόδειξη για τη Διαχρονία της Ελληνικής. Καλλιεργεί και την παραγωγή νεοελληνικού λόγου με ακρίβεια και συλλογιστική συνέπεια».

Ελληνικά της Κύπρου

Ο Χρ. Χαραλαμπάκης, καθηγητής Γλωσσολογίας στο Παν/μιο Αθηνών, μίλησε με θέμα: «Η κυπριακή διάλεκτος και οι πολλαπλές ταυτότητες. Εκπαιδευτικές προεκτάσεις». Επισήμανε πως «οι διαχωριστικές γραμμές ανάμεσα στην κοινή νεοελληνική και την κυπριακή ελληνική εξυπηρετούν πολιτικές και ιδεολογικές σκοπιμότητες και χαρακτηρίζουν διπολικές αντιπαραθέσεις του τύπου: δεξιά - αριστερά, ένωση - ανεξαρτησία, εθνική -νεοκυπριακή ιδεολογία».

Στη συνέχεια υπέδειξε πως «Η νεοελληνική γλώσσα έχει ενσωματώσει στο λεξιλόγιό της αρκετά στοιχεία από «τα Ελληνικά της Κύπρου. Κύπριοι επιστήμονες και λόγιοι χρησιμοποιούν λέξεις του απαιτητικού λεξιλογίου, οι οποίες σταδιακά καθιερώνονται στην κοινή μας γλώσσα. Μερικά παραδείγματα: αθλητοπρέπεια, αθλητοπρεπής, αιτητής, άκατος, εξ ακοής μαρτυρία, ακταιωρός, αχθοφόρος-κλητήρας, ευσεβοποθισμός».

Ο Χρ. Χαραλαμπάκης υποστήριξε πως «ο Κύπριος μαθητής επιβάλλεται να συνειδητοποιήσει ότι η γλώσσα που ακούει και μιλά αυθόρμητα στο οικογενειακό και ευρύτερο κοινωνικό του περιβάλλον επιβιώνει με τις αναγκαίες αλλαγές από τα πανάρχαια χρόνια, πρέπει επομένως να είναι υπερήφανος για τη διάλεκτό του, η οποία είναι εντυπωσιακά πλούσια και εκφραστική. Η ύπαρξη και η επιβίωση του κυπριακού λαού εξαρτάται από το πόσο ισχυρός είναι ο κυπριακός και ο ελλαδικός πυλώνας. Αυτοί οι δύο πυλώνες αποτελούν τα θεμέλια της ταυτότητάς του, το σταθερό έρεισμα που τον προφυλάσσει από την αλλοτρίωση. Ο τρίτος πυλώνας στον οποίο οικοδομεί την ταυτότητά του είναι ο ευρωπαϊκός».

Ελληνική Γραμματεία

Τέλος, ο Ανδρέας Βοσκός, ομότιμος καθηγητής Κλασικής Φιλολογίας στο Παν/μιο Αθηνών, μίλησε με θέμα: «Η Ελληνική Γλώσσα στην αρχαία Κύπρο».

(1) Μετά από σύντομη εισαγωγική θεώρηση έδωσε έμφαση

(α ́) στην άφιξη των Αχαιών στην Κύπρο και τους βασικούς σταθμούς στην αρχαία ιστορία του νησιού, και

(β́) στις σωζόμενες γραπτές (κατά κύριον λόγο) και προφορικές μαρτυρίες για την Ελληνική Γλώσσα στην αρχαία Κύπρο.

(2) Η γλώσσα της Αρχαίας Κυπριακής Γραμματείας:

(α ́) Οι κυπροσυλλαβικές επιγραφές και η Αρκαδο-κυπριακή διάλεκτος,

(β ́) οι αλφαβητικές επιγραφές,

(γ ́) τα λοιπά κείμενα σε σύγκριση με τα αντίστοιχα κείμενα άλλων ελληνικών περιοχών.

(3) Οι κυπριακές «γλώσσες» (ήδη από τον Όμηρο).

(4) Η διαχρονική προφορική παράδοση.

Ο καθηγητής Βοσκός συμπερασματικά επισήμανε πως «ό,τι σώζεται από την έντεχνη Αρχαία Κυπριακή Γραμματεία, σε ποιητικό ή σε πεζό λόγο -με ελάχιστες εξαιρέσεις φοινικικών και λατινικών πεζών επιγραφών- είναι γραμμένο στην ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ και εμφανίζει τα ίδια γενικά και ειδικά χαρακτηριστικά με την αντίστοιχη πνευματική παραγωγή κάθε άλλης ελληνικής γωνιάς, τόσο στη μορφή όσο και στο περιεχόμενο, ώστε η Ιστορία της Αρχαίας Κυπριακής Γραμματείας να ταυτίζεται σχεδόν πλήρως με την Ιστορία της Ελληνικής Γραμματείας στην Αρχαία Κύπρο».

«...και τα πουλιά να κελαηδούν ελληνικά νικητήρια»

Έχουμε ακόμα ελπίδες όταν έχουμε μορφωμένους, άξιους και επιμελείς νέους. Αυτήν την εντύπωση αποκόμισαν όλοι όσοι παρακολουθήσαμε την ημερίδα για τη διαχρονία της Ελληνικής Γλώσσας, στην οποία έκαναν σύντομες παρεμβάσεις πέντε μαθητές και μαθήτριες από ισάριθμα εκπαιδευτήρια της Κύπρου.

Πρώτη μίλησε η Μαρίνα Αργυρού, του Λυκείου Απ. Πέτρου και Παύλου. Είπε: «Η ελληνική γλώσσα είναι γεμάτη λέξεις, που σαν πουλιά μάς συντροφεύουν και μας ταξιδεύουν πάντα και παντού για να εκφράσουμε όσα νιώθουμε, ποθούμε και οραματιζόμαστε. "Θα 'θελα να κοιμηθώ μια μέρα και να ξυπνήσω σ’ έναν αιώνα όπου και τα πουλιά να κελαηδούν ελληνικά νικητήρια", όπως είπε και ο Οδυσσέας Ελύτης. Η ελληνική γλώσσα είναι μία, ενιαία και αδιαίρετη από τα πανάρχαια χρόνια μέχρι και σήμερα και, παρά τις τόσες επιθέσεις που υπέστη από πλήθος κατακτητών, άντεξε και διατήρησε τον πλούτο, το μεγαλείο και την ομορφιά της. Η γλώσσα μας είναι τα όπλα μας, η περιουσία μας, η συνείδηση της φυλής μας. Μέσα από τη γλώσσα περνά η ιστορία της πατρίδας μας μπροστά από τα μάτια μας».

Ο Αυγουστίνος Παπακώστας, του λυκείου Απ. Λουκά Κολοσσίου, υποστήριξε: «Η γλώσσα μας είναι η ταυτότητά μας και εμείς οι Έλληνες πρέπει να νιώθουμε περήφανοι που έχουμε την τιμή να μιλούμε την Ελληνική, τόσους αιώνες. Νικήτρα του Θανάτου την είπε ο Παλαμάς. "Νίκησε" τους διάφορους κατακτητές που πέρασαν από τον τόπο μας, τον κατώτερο εαυτό μας, τα πάθη μας, τις μικρότητές μας, μας ανέβασε σε σφαίρες ανώτερες, πνευματικές. Η ελληνική γλώσσα δεν είναι μόνο ένα μέσο επικοινωνίας. Κουβαλά την ψυχή του λαού μας, όλη του την ιστορία κι όλη του την ευγένεια. Κι εδώ ακριβώς ξεκινά η δική μας έγνοια, το δικό μας καθήκον, να την κρατήσουμε ζωντανή».

Η Θεοδώρα Οδυσσέως, του λυκείου Λακατάμειας, στη δική της παρέμβαση υπογράμμισε: «Η γνώση της αρχαίας Ελληνικής μάς προσφέρει πληρέστερη γλωσσική επίγνωση και βαθύτερη κατανόηση της κοινής Νεοελληνικής. Μέσω της διδασκαλίας του μαθήματος μπορούμε να κατανοήσουμε τη διαχρονική εξέλιξη της γλώσσας μας (ανεξάρτητα από κάθε διαλεκτική διαφοροποίηση) και να συνειδητοποιήσουμε τον τρόπο με τον οποίο παράγονται οι νέες λέξεις σύμφωνα με τις εκάστοτε απαιτήσεις των καιρών. Η ενασχόληση με την αρχαία ελληνική γλώσσα βοηθά τον εμπλουτισμό του λεξιλογίου των μαθητών και στην πιο αποτελεσματική έκφραση των συναισθημάτων και στοχασμών τους».

Ο Γιώργος Γεωργίου, του λυκείου Παλαιομετόχου, είπε: «Νιώθω αφάνταστα περήφανος που ως Έλληνας - Κύπριος μιλώ την Ελληνική Γλώσσα, μια γλώσσα τόσο σημαντική στην ανθρωπότητα. Η Ελληνική Γλώσσα αποτελεί προϊόν αδιάκοπης εξέλιξης 40 και πλέον αιώνων. Βεβαίως, η Ελληνική κατέχει ξεχωριστή θέση ανάμεσα στις 2700 γλώσσες του κόσμου. Δεν είναι σίγουρα τυχαίο το γεγονός ότι η διεθνής επιστημονική γλώσσα σχημάτισε και σχηματίζει μέχρι και σήμερα τους περισσότερους όρους, σε διάφορους τομείς της επιστήμης (λ.χ. στην ιατρική, στη φαρμακευτική, στη φυσική, στη φιλολογία, τη θεολογία, ακόμη και στην τεχνολογία), οι οποίες προέρχονται από ελληνικές ρίζες, λέξεις ή συστατικά».

Τέλος, η Μικαελένα Κόκκινου, της Αγγλικής Σχολής, αναφέρθηκε στα greeklish και παρατήρησε: «Θα μπορούσε κανείς να ισχυριστεί ότι τα greeklish είναι η ιδιαίτερη γλώσσα των νέων, μια φτηνή παραλλαγή της ελληνικής γλώσσας με τη χρήση λατινικών χαρακτήρων αντί του ελληνικού αλφαβήτου. Στην πραγματικότητα τα greeklish ξεκίνησαν κυρίως μέσω του υπολογιστή στα τέλη της δεκαετίας του '80, καθώς τότε ήταν δύσκολη η αναγνώριση των ελληνικών χαρακτήρων στα πληκτρολόγια. Όμως σήμερα η τεχνολογία έχει κάνει άλματα και τα λειτουργικά προγράμματα υποστηρίζουν την ελληνική γλώσσα. Άρα, εύλογα προκύπτει το ερώτημα "γιατί εμείς οι νέοι εξακολουθούμε να χρησιμοποιούμε τα greeklish;". Ας προβληματιστούμε...».

simerini.sigmalive.com

Michel Sérres (1930-2019) — Ο λόγος και ο Λόγος

Σ’ έναν τόπο πολύ μικρό ανάμεσα στις ακτές της Ασίας και κάποια μεσογειακά νησιά μια ανακάλυψη έπεσε σαν κεραυνός πριν από δυο χιλιετίες. Αυτή η ανακάλυψη συνδέεται με μια μοναδική λέξη.

Όταν μιλάμε σήμερα για επιστήμη λέμε πχ. Βιολογία, η επιστήμη της ζωής, Κοσμολογία, η επιστήμη του κόσμου, λέμε Τυπολογία, η επιστήμη των τύπων. Σε κάθε περίπτωση όμως λέμε «λογία» που σημαίνει την σαφή ομιλία, που οι Έλληνες την έλεγαν «λόγο».

Προσθέτουμε το «-λογία» για να υποδηλώσουμε μια επιστήμη.

«Λόγος» σε απλά ελληνικά θα πει λεκτική έκφραση ή ομιλία, μα στη γλώσσα της επιστήμης σημαίνει τη σχέση του α προς το β. Ή ακόμα καλύτερα τη διπλή σχέση α/β=γ/δ. Αυτό το ονόμαζαν αναλογία. Και ο λόγος, αυτή η σχέση, επινοήθηκε σ’ αυτόν ακριβώς τον τόπο, και ιδού πώς...

Ας πάμε στη νήσο Σάμο κοντά στα σημερινά τουρκικά παράλια. Στη Σάμο γεννήθηκε ο Πυθαγόρας που επινοεί την Αριθμητική και στα πλαίσιά της επινοεί τη σχέση 2/4=α/β. Επινοεί ακριβώς τη σχέση 2/4=8/16. Επινοεί τη σχέση ανάμεσα σε ακέραιους αριθμούς και αριθμούς που κάποτε θα ονομαστούν κλάσματα ή λόγοι... και όλη η θεωρία των αριθμών θα εκπορευθεί απ’ αυτό.

Στην απέναντι ελληνική πλευρά που σήμερα κατέχει η Τουρκία, θα γεννηθεί ένας άλλος άντρας. Ο Θαλής, γεννημένος στη Μίλητο, επινοεί το περίφημο θεώρημα του Θαλή, περί ομοίων τριγώνων. Και πάλι ο «λόγος» γιατί αυτή προς εκείνη την πλευρά ισούται με αυτήν προς εκείνη, οπότε έχουμε τον ίδιο «λόγο».

Κοντά στη Μίλητο βρίσκεται μια άλλη μεγάλη ελληνική πόλη, η Έφεσος. Εκεί γεννιέται ο Ηράκλειτος.

Ο Ηράκλειτος είναι φυσικός. Ο πρώτος πολύ σπουδαίος φυσικός στην Ιστορία. Περιγράφει τα φυσικά φαινόμενα, την εξέλιξη των πραγμάτων, το πέρασμα του χρόνου, ό,τι είναι ορατό. Και πίσω από κάθε φαινόμενο αναζητά την αιτία. Αυτή την αιτία την ονομάζει «λόγο».

Αριθμητικό λόγο, γεωμετρικό λόγο, φυσικό λόγο.

Αν κατεβούμε κι άλλο στα παράλια φτάνουμε σ’ ένα κατεστραμμένο σήμερα λιμάνι, την Κνίδο, όπου ο Εύδοξος ο Κνίδιος επινοεί ξάνα τον λόγο, και αυτός ο κάπως πιο περίπλοκος λόγος θα γεννήσει τη σύγχρονη Αλγεβρική θεωρία και είναι ο Αλγεβρικός λόγος.

Ας ανεβούμε τώρα την ακτή κι ας γυρίσουμε στα νησιά. Δίπλα στη Σάμο, βρίσκεται ένα νησί που λέγεται Πάτμος, όπου πολλά χρόνια μετά την εποχή των Ελλήνων, ο ευαγγελιστής Ιωάννης γράφει στην αρχή του βιβλίου του και πάλι: «εν αρχή ην ο «Λόγος». Και ο Λόγος γι’ αυτόν είναι πάλι μια σχέση, η ίδια σχέση που είχαν βρει οι Έλληνες, αφού λέει «Ο Θεός είναι με τον Υιό Του και ο Υιός για τον άνθρωπο».

Αναφέρει, λοιπόν, πάλι τη σχέση και την ισότητα δύο σχέσεων. Κι έτσι, σ’ έναν τόπο τόσο δα σαν το μαντίλι της τσέπης που με βαρκούλα με πανί τον γυρίζεις σε δυο μέρες ανάμεσα στις ακτές της σημερινής Τουρκίας και κάποια ελληνικά νησιά διάσπαρτα κατά μήκος αυτών των ακτών βρίσκεται εκεί όπου πριν δυο χιλιετίες αυτό που όξυνε το πνεύμα μας, δηλαδή ο «λόγος», η σχέση στην ελληνική γλώσσα.

Από την Άλωση μέχρι σήμερα: Το Βυζάντιο στη ζωή μας

Τι σημαίνει για εμάς σήμερα το Βυζάντιο;

Ο μήνας Μάιος είναι γεμάτος από μνήμες Βυζαντίου και Κωνσταντινουπόλεως. Στις 11 του μηνός γιορτάζουμε την ίδρυση της Κωνσταντίνου Πόλεως το 330 από τον Μέγα Κωνσταντίνο. Στις 21 του ιδίου μηνός γιορτάζει ο ιδρυτής Άγιος και η μητέρα του, η Αγία Ελένη. Στις 29 τιμούμε τον Κωνσταντίνο Παλαιολόγο και τους πεσόντες κατά την Άλωση της Πόλης, της Βασιλεύουσας, το 1453.

Τι σημαίνει για εμάς σήμερα το Βυζάντιο; Μερικοί το θεωρούν σαν κάτι μακρινό, κι όμως είναι πολύ κοντά μας. Είναι μέσα στη ζωή μας, στον πολιτισμό μας, στην ταυτότητά μας, στις συνήθειές μας. Ας θυμηθούμε ορισμένες ενδιαφέρουσες πτυχές.

1. Η Ορθόδοξη Εκκλησία διατηρεί τη βυζαντινή παράδοση, η οποία «μένουσα εν εαυτή τα πάντα καινίζει». Η Θεία Λειτουργία, η υμνογραφία, η βυζαντινή μουσική, η βυζαντινή αγιογραφία, ο βυζαντινός ρυθμός των ναών, αυτά και πολλά άλλα καθιστούν το Βυζάντιο κομμάτι της ζωής μας.
   
2. Ολόκληρες πόλεις και μοναστικές κοινότητες αποτελούν σήμερα βυζαντινά μουσεία που θυμίζουν την τέχνη, την παράδοση, τις πεποιθήσεις και τον συνδυασμό Χριστιανικής πίστης και ελληνικού πολιτισμού που επέτυχε η 1100 ετών Αυτοκρατορία. Ο Άθως, το Σινά, η Θεσσαλονίκη, η Καστοριά, το Διδυμότειχο, η Άρτα αποδεικνύουν του λόγου το ασφαλές. Πηγαίνεις στο Άγιον Όρος και ακούς να μνημονεύονται καθημερινά ο Νικηφόρος Φωκάς, ο Αλέξιος Κομνηνός και άλλοι κτήτορες των μονών.
3. Η αυτοκρατορία της Νέας Ρώμης- Κωνσταντινουπόλεως είχε το κρατικό όνομα Ρωμανία. Ο όρος Βυζαντινή Αυτοκρατορία καθιερώθηκε τον 16ο αιώνα από τον Γερμανό ιστορικό Ιερώνυμο Βολφ. Εις ένδειξιν ευγνωμοσύνης οι Αυτοκράτορες έδιναν τίτλους και επαίνους «δια τους κόπους ους εμόχθησας υπέρ Ρωμανίας». Ρωμαίοι ήσαν οι υπήκοοι, αλλά δεν έπαυαν να έχουν και επί μέρους εθνικές ταυτότητες (Έλληνες, Αρμένιοι, Σέρβοι, κ.ά). Από τη Ρωμανία και τους Ρωμαίους υπηκόους της προέρχεται ο όρος Ρωμηός (ή Ρωμιός) που χαρακτηρίζει από το 1453 μέχρι και σήμερα τη σύνθεση Ορθοδοξίας και Ελληνισμού. Γι’αυτό και οι Ορθόδοξοι Χριστιανοί της Μέσης Ανατολής αποκαλούνται Ρουμ Ορτοντόξ και αναζητούν τις ρίζες τους στο Βυζάντιο.
4. Μέχρι το 1946 το βυζαντινό Δίκαιο ήταν αναπόσπαστο κομμάτι της ζωής των Ελλήνων. Οι Εθνικές Συνελεύσεις της Ελληνικής Επαναστάσεως αποφάσισαν να επαναφέρουν ως Αστικό Δίκαιο τους «Νόμους των Χριστιανών ημών Αυτοκρατόρων», δηλαδή των Βυζαντινών και συγκεκριμένα την κωδικοποίηση που έκανε τον 14ο αιώνα ο Θεσσαλονικεύς Κωνσταντίνος Αρμενόπουλος. Εφαρμόσθηκε στη νεώτερη Ελλάδα μέχρι το 1946, όταν εισήχθη ο Αστικός Κώδικας.
5. Στο βιβλίο της «Πόσο ελληνικό είναι το Βυζάντιο- Πόσο Βυζαντινοί είναι οι Νεοέλληνες» η Ελένη Γλύκατζη- Αρβελέρ αναφέρεται στην επίδραση του Βυζαντίου στη λογοτεχνία και την τέχνη των Νεοελλήνων. Ο στρατηγός Μακρυγιάννης ζητά από τον Π. Ζωγράφο να απεικονίσει, μαζί με τις μάχες του 1821, και την Άλωση της Κωνσταντινουπόλεως. Ο Σεφέρης, ο Καραγάτσης, ο Μαρκοράς, ο Ίων Δραγούμης, αλλά και ο Γάλλος διανοούμενος Αντρέ Μαλρώ αντλούν έμπνευση από τη βυζαντινή ιστορία. Προσθέτω και εγώ τον Δωδεκάλογο του Γύφτου και τη Φλογέρα του Βασιλιά, τα δύο επικά ποιήματα του Κωστή Παλαμά, καθώς και τα παιδικά βιβλία της Πηνελόπης Δέλτα για τον «Καιρό του Βουλγαροκτόνου». Επίσης το μεταφρασμένο στα ελληνικά μυθιστόρημα του Ουμπέρτο Έκο για τον Μπαουντολίνο, τον Ιταλό Σταυροφόρο του 1204, ο οποίος γοητεύθηκε από την κλασική ελληνική παιδεία του Βυζαντινού Νικήτα Χωνιάτη κ.ά.
6. Θρύλοι, παροιμίες και συνηθισμένες εκφράσεις έχουν ενταχθεί στη συλλογική μνήμη και στο λεξιλόγιό μας χωρίς ίσως να συνειδητοποιούμε τη βυζαντινή προέλευσή τους. Οι γιαγιάδες μιλούν στα εγγόνια για τον μαρμαρωμένο Βασιλιά, ο Έλληνας θεωρεί αποφράδα ημέρα την Τρίτη και αποφεύγει να ξεκινά εργασίες ή να υπογράφει συμβόλαια, διότι Τρίτη ήταν η ημέρα της Αλώσεως. Οι φράσεις «έφαγε τον περίδρομο»,«έμεινε στα κρύα του λουτρού» και πολλές άλλες έρχονται κατ’ ευθείαν από τους Βυζαντινούς προγόνους μας. Το φλουρί Κωνσταντινάτο, είτε το φοράμε στο λαιμό είτε το χρησιμοποιούμε ως έκφραση, αναφέρεται στο βυζαντινό νόμισμα με την παράσταση του Αγίου Κωνσταντίνου.
7. Ο αείμνηστος Βασίλειος Τατάκης παρατήρησε ότι το Βυζάντιο είναι επίκαιρο, διότι είναι το πρώτο πραγματικά ευρωπαϊκό κράτος. Με βάση τους ορισμούς του Πωλ Βαλερύ, του Τόμας Έλιοτ και πολλών άλλων, τα τρία θεμέλια του ευρωπαϊκού πολιτισμού είναι: Η Αρχαία Ελληνική Γραμματεία, το Ρωμαϊκό (ή βυζαντινορωμαϊκό) Δίκαιο και η Χριστιανική Διδασκαλία. Για πρώτη φορά τα τρία αυτά στοιχεία μαζί απαντώνται στο Βυζάντιο/ Ρωμανία, όπου το θεμέλιο της παιδείας ήσαν τα Ομηρικά έπη και όπου το Ρωμαϊκό Δίκαιο εκχριστιανίσθηκε και κωδικοποιήθηκε.
8. Η κληρονομιά των Θεσσαλονικέων Αγίων Κυρίλλου και Μεθοδίου, Φωτιστών τω Σλάβων, είναι εμφανής στο αλφάβητο εκατοντάδων εκατομμυρίων Ρώσων, Ουκρανών, Σέρβων, Βουλγάρων και άλλων. Ο Κωνσταντίνος- Κύριλλος, φιλόσοφος και ιεραπόστολος του 9ου αιώνος μ.Χ., έδωσε το όνομά του στο βυζαντινό αλφάβητο που χρησιμοποιούν σήμερα - με κάποιες τροποποιήσεις και προσθήκες - οι λαοί της Ανατολικής Ευρώπης.
9. Ο δικέφαλος αετός ήταν το έμβλημα των βυζαντινών αυτοκρατόρων μετά την ανάκτηση της Βασιλεύουσας το 1261 και τη νίκη των Ελλήνων της Νίκαιας επί των Σταυροφόρων. Σήμερα τον βλέπουμε στο Οικουμενικό Πατριαρχείο, αλλά και στους Ορθοδόξους Ναούς της Ελλάδος και της Κύπρου, είτε ως σημαία είτε ως διακοσμητικό σύμβολο. Τον βρίσκουμε επίσης στις σημαίες και στα εθνικά σύμβολα των Σέρβων, των Μαυροβουνίων, των Αλβανών και άλλων λαών που επηρεάσθηκαν από τον βυζαντινό πολιτισμό. Πρόκειται για τον αετό, ο οποίος κοιτά και προς την Ανατολή και προς τη Δύση.
10. Τώρα που ετοιμαζόμαστε να εορτάσουμε τα 200 έτη από την Ελληνική Επανάσταση του 1821, είναι χρήσιμο να θυμόμαστε ότι οι αγωνιστές είχαν την Κωνσταντινούπολη και τη βυζαντινή ιδέα στην καρδιά τους. Η Μεγάλη Ιδέα, δηλαδή η ελπίδα για απελευθέρωση της Πόλης, κράτησε όρθιο το Γένος επί 400 χρόνια. Ο Θ. Κολοκοτρώνης μιλώντας στον Άγγλο Ναύαρχο Χάμιλτον δηλώνει ότι συνεχίζει τους αγώνες του Αυτοκράτορα που δεν συνθηκολόγησε (δηλαδή του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου). Και οι Επτανήσιοι όταν συντάσσουν το Σύνταγμα της Πολιτείας των Ιονίων Νήσων, το ονομάζουν «Βυζαντινόν».

Ας μην περιφρονούμε το Βυζάντιο. Ας ξαναμελετήσουμε τον «ένδοξο βυζαντινισμό μας», όπως θα έλεγε και ο Καβάφης.

Κωνσταντίνος Χολέβας Πολιτικός Επιστήμων - Αρθρογράφος

huffingtonpost.gr

Οικουμενική Ελληνική Γλώσσα - Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ

Προσωπικότητα που ακτινοβολεί, με έντονο ταμπεραμέντο και τον ενθουσιασμό έφηβου είναι στα 92 της χρόνια η ακαδημαϊκός, Βυζαντινολόγος, Ελένη Γλύκατζη Αρβελέρ. Ακούγοντας κάποιος με προσοχή τη διακεκριμένη Ελληνίδα καθηγήτρια, δεν μπορεί παρά να φέρει στον νου του τους στίχους του Κύπριου ποιητή, Κώστα Μόντη:

«Έλληνες ποιητές»

Ελάχιστοι μας διαβάζουν

ελάχιστοι ξέρουν τη γλώσσα μας,

μένουμε αδικαίωτοι κι αχειροκρότητοι

σ’ αυτή τη μακρινή γωνιά,

όμως αντισταθμίζει που γράφουμε Ελληνικά.

«Ποίηση του Κώστα Μόντη» 1962

Απολαύστε αυτήν την εξαιρετική διάλεξη:

Αρβελέρ: Όταν ξέρεις ελληνικά, ξέρεις την ιστορία του τόπου 

Η ελληνική γλώσσα ουδέποτε έπαψε να μιλιέται και να γράφεται, ουδέποτε έγινε νεκρική γλώσσα, ανέφερε απόψε η βυζαντινολόγος-ιστορικός Ελένη Γλύκατζη Αρβελέρ, σημειώνοντας παράλληλα ότι αυτός που ξέρει ελληνικά, ξέρει και την ιστορία του τόπου.

Σε διάλεξή της, στο πλαίσιο της τελετής βράβευσης των νικητών των ετήσιων δημοσιογραφικών διαγωνισμών του Κυπριακού Πρακτορείου Ειδήσεων, που διοργανώθηκε στο Προεδρικό Μέγαρο, η κ. Αρβελέρ μίλησε για την «Οικουμενική Ελληνική Γλώσσα».

Φιλοσοφία, μουσική, μαθηματικά, δημοκρατία, είναι όλες έννοιες ελληνικές, οι οποίες είναι και επίκαιρες και οικουμενικές, είπε η κ. Αρβελέρ που διετέλεσε Πρύτανις του Πανεπιστημίου της Σορβόνης, Πρόεδρος του Πανεπιστημίου Παρισίων, Πρύτανις των Πανεπιστημίων των Παρισίων και Πρόεδρος του Κέντρου Georges Pompidou. Αυτή η γλώσσα, η οποία μιλιέται από τον Όμηρο μέχρι τον Μακρυγιάννη χωρίς διακοπή, μένει επίκαιρη παρά την αμερικανοποίηση, πρόσθεσε.

Σύμφωνα με την κ. Αρβελέρ «για να μάθεις το επάγγελμα της ζωής, πρέπει να μάθεις καλά ελληνικά». Εμείς το ξέρουμε από γεννησιμιού μας, άλλο αν το ξεχνάμε».

Ανέφερε ακόμη ότι μέσα από τα ελληνικά, μπορούμε να έχουμε στα χέρια μας όλη την ελληνική ιστορία. Δίνοντας ένα παράδειγμα είπε ότι μόνο στα ελληνικά λέμε «ο ήλιος βασιλεύει» γιατί τα χρώματα στην δύση του ήλιου παραπέμπουν τους Έλληνες στην πορφύρα των Βυζαντινών αυτοκρατόρων.

Αναφέρθηκε εξάλλου στα στοιχεία που έδεναν τους αρχαίους Έλληνες - το ίδια αίμα, τα ίδια ήθη, η ίδια θρησκεία και η ίδια γλώσσα – για να πει ότι αυτό που μένει ίδιο από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα είναι το ομόγλωσσο.

Η γλώσσα αυτή δεν έπαψε και να εξελίσσεται, συνέχισε και αναφέρθηκε στο ταξίδι της, από την Κοινή Αλεξανδρινή και τη Μετάφραση των Εβδομήκοντα, στον ανταγωνισμό με τα λατινικά μετά τη ρωμαϊκή κατάκτηση, τον πρωταγωνιστικό ρόλο κατά τη διάδοση του Χριστιανισμού και την διαδρομή της στη Δύση μετά την Άλωση.

Σε αντίθεση με τα λατινικά, συνέχισε η κ. Αρβελέρ, η ελληνική γλώσσα δεν έπαψε να μιλιέται και να γράφεται. Αυτό είναι το αναδελφον της ελληνικής γλώσσας, παρατήρησε και για αυτό δεν υπάρχουν ελληνογενείς γλώσσες αλλά διάλεκτοι, όπως τα Κυπριακά, τα Ποντιακά ή τα Ρουμελιώτικα.

Τέλος είπε ότι η ελληνική δεν μπορεί να υπάρξει σήμερα ως οικουμενική γλώσσα σε όλα τα επίπεδα, καθώς υπάρχουν πεδία – όπως αυτό της τεχνολογίας – στα οποία επικρατεί η αγγλική. Ωστόσο, συνέχισε, παραμένουν οι όροι που την κάνουν οικουμενική.

Προειδοποίησε τέλος ότι για την σμίκρυνση της γλώσσας ευθυνόμαστε πρωτίστως οι Έλληνες, με το να επιτρέπουμε για παράδειγμα την εισβολή ξένων όρων, κάτι που όπως είπε, τείνει να καταντήσει τα ελληνικά μια υβριδική γλώσσα.

Συνέντευξη η ακαδημαϊκός, Βυζαντινολόγος, Ελένη Γλύκατζη Αρβελέρ:

«Να έχετε τα πόδια στέρεα στη γη και τα μάτια στον ουρανό

Η ακαδημαϊκός, Βυζαντινολόγος, Ελένη Γλύκατζη Αρβελέρ, βρέθηκε στην Κύπρο προσκεκλημένη του Κυπριακού Πρακτορείου Ειδήσεων [ΚΥΠΕ] και μίλησε για την «Οικουμενική Ελληνική Γλώσσα» στην τελετή απονομής των δημοσιογραφικών βραβείων του ΚΥΠΕ, που πραγματοποιήθηκε στο Προεδρικό Μέγαρο.

Σε συνέντευξή της στο ΚΥΠΕ, η Ελένη Γλύκατζη Αρβελέρ δήλωσε ότι εάν γνωρίζεις απταίστως τη μητρική σου γλώσσα τότε γνωρίζεις και την ιστορία του τόπου σου. Θεωρεί, όμως, απαραίτητη και την εκμάθηση μίας, τουλάχιστον, ξένης γλώσσας, ώστε να σέβεσαι και τον διπλανό σου. Προτρέπει επίσης τους φοιτητές να έχουν τα πόδια τους στέρεα στη γη και τα μάτια στον ουρανό και διατείνεται ότι υπάρχουν πέντε εκπαιδευτικοί κώδικες – γλώσσες για τα παιδιά: Η μητρική γλώσσα, η ξένη, η επιστημονική, η καλλιτεχνική και η σωματική.

«Διατείνομαι ότι υπάρχουν πέντε εκπαιδευτικοί κώδικες για τα παιδιά. Το πρώτο είναι να ξέρουν την μητρική τους γλώσσα, το δεύτερο να ξέρουν μία άλλη γλώσσα για να μπορούν να σέβονται και τον άλλον, τρίτον, να ξέρουν τη γλώσσα την επιστημονική, τα βάρη, τα μέτρα, όλα, έπειτα να ξέρουν την καλλιτεχνική γλώσσα, δηλαδή, από τη στιγμή που ξέρεις ότι ένα ζωγραφικό ή ένα γλυπτικό δημιούργημα έχει μια ωραιότητα, έχεις ένα συναίσθημα και γίνεσαι πλουσιότερος και έπειτα τα παιδιά να ξέρουνε τον κώδικα του σώματος, να μην ντρέπονται δηλαδή για το σώμα τους, είτε αδύνατο, είτε χοντρό, είναι το σώμα σου και αυτό πρέπει να το σέβεσαι»,

Πρόσθεσε ότι στο εξωτερικό οι δάσκαλοι προσπαθούν, έστω στο ελάχιστον, να εφαρμόζουν αυτούς τους κώδικες εντός του εκπαιδευτικού συστήματος.

Για τη μητρική γλώσσα, η ακαδημαϊκός, σημειώνει, ότι «αν ξέρεις καλά ελληνικά ξέρεις λίγο και στην ιστορία του τόπου σου, ωστόσο να μην ξέρεις μόνο ελληνικά, αλλά και μία τουλάχιστον ξένη γλώσσα, ώστε να κατανοείς ότι και ο διπλανός σου καμιά φορά έχει δίκαιο. Δηλαδή ότι και αυτός είχε τα ίδια προβλήματα, τα ονόμασε, τα αντιμετώπισε κατά τον ίδιο τρόπο με εσένα. Οπότε, για να μάθεις να σέβεσαι και τον πολιτισμό του άλλου πρέπει να ξέρεις και μία ξένη γλώσσα τουλάχιστον»

Για τη διασύνδεση της γνώσης της μητρικής γλώσσας και της ιστορίας του τόπου, η κ. Αρβελέρ, είπε πως «όταν ξέρεις άπταιστα την ελληνική γλώσσα και λες κοιμητήριο, καταλαβαίνεις αμέσως ότι έχει γίνει χριστιανισμός» γιατί, όπως διερωτήθηκε, «θα λέγανε ποτέ κοιμητήριο οι αρχαίοι Έλληνες; Ποτέ».

Συνεχίζοντας να αναφέρεται στη διασύνδεση αυτή, η κ. Αρβελέρ αναφέρθηκε και στη λέξη αμαρτία, εξηγώντας ότι «αμαρτάνω στα Αρχαία Ελληνικά σημαίνει αποτυγχάνω του σκοπού, όταν δηλαδή τραβούσαν το τόξο, τώρα, όταν αποτυγχάνεις στον μόνο σκοπό, που είναι η σωτηρία της φύσης για τον Χριστιανισμό, γίνεται αμαρτία».

Για το ρήμα παιδεύω, η Βυζαντινολόγος, είπε ότι «στα αρχαία ελληνικά σημαίνει εκπαιδεύω και σήμερα σημαίνει τυραννάω».

Πρόσθεσε ότι «όλοι νομίζουνε ότι είναι εξαιτίας των δασκάλων που το ρήμα παιδεύω σημαίνει εκπαιδεύω, αλλά καμία σχέση, γιατί κατά τον λαϊκό ορισμό όταν το ποίμνιο του Θεού παραστρατεί, τότε ο Θεός στέλνει λοιμούς, καταποντισμούς, πυρκαγιές κτλ για να συνετίσει το παραστρατημένο ποίμνιο και να το φέρει στη μετάνοια και στο σωστό δρόμο».

Οπότε, εξήγησε, «το πάθημα γίνεται μάθημα, οπότε το μάθημα γίνεται πάθημα, και έτσι ακριβώς έχουμε το παιδεύω από το εκπαιδεύω».

Η Ελένη Γλύκατζη Αρβελέρ αναφέρθηκε και στη φράση ότι «αυτόν τον παίζω στα δάκτυλά μου», η οποία φαινομενικά είναι απλή, έχει όμως βαρύνουσα σημασία.

«Αυτόν τον παίζω στα δάκτυλα θα ακούσεις να λένε στην ελληνική γιατί στα βυζαντινά χρόνια τα παιδιά μετράγανε στα δάκτυλά τους κι όσο καλύτερα μπορούσε να μετρήσει κανείς το έπαιζε αυτό το πρόβλημα στα δάκτυλα, οπότε τον παίζω στα δάκτυλα σημαίνει ξέρω να μετράω καλύτερα», είπε η Ακαδημαϊκός.

Για τη φράση, δε, «έφαγα τον περίδρομο» εξηγεί ότι και αυτή έχει τη ρίζα της στο Βυζάντιο «γιατί τα βυζαντινά πιάτα ήτανε βαθιά και είχανε ένα στρογγυλό περίγυρο και όταν η σούπα έφτανε και στον περίγυρο, λέγανε έφαγα και τον περίγυρο, ενώ υπάρχουν και πολλά άλλα παρόμοια».

Η θέση της γυναίκας

Η κ. Αρβελέρ υπήρξε η πρώτη γυναίκα Πρύτανης του Πανεπιστημίου της Σορβόνης στα 700 χρόνια της ιστορίας του, ενώ ακολούθως αναγορεύθηκε σε πρύτανη όλων των ακαδημιών του Παρισιού. Δηλώνει ότι το πιο σημαντικό για αυτή τη μεγάλη τιμή που της έγινε δεν είναι τόσο επειδή ήταν μια Ελληνίδα μετανάστρια, αλλά μια γυναίκα, που μιλούσε μια γλώσσα – την ελληνική – που δεν την ήξερε κανείς.

«Το σημαντικό δεν είναι το ότι ήμουν Ελληνίδα, το σημαντικό είναι ότι είμαι γυναίκα, Ελληνίδα ή Γαλλίδα. Το θέμα είναι περισσότερο γυναικείο από ό,τι μεταναστευτικό»..

Χαρακτηριστικό είναι το συμβάν από τη δεκαετία του 1980, που θέλησε να μοιραστεί μαζί μας.

«Κάποτε υπήρχε ένα μεγάλο κλαμπ γαλλικό, το οποίο λέγεται ‘Ο αιώνας’ και στο οποίο μέλη ήταν οι μεγαλύτεροι αξιωματούχοι του κράτους και δεν υπήρχε καμία γυναίκα. Οπότε καθίσαμε και αποφασίσαμε δυο-τρεις γυναίκες, μεταξύ αυτών η Σιμόν Βέιλ, φυσιογνωμία της γαλλικής πολιτικής ζωής, ακαδημαϊκός και πρώτη γυναίκα Πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, η τότε Πρόεδρος του Αρείου Πάγου στη Γαλλία και η αφεντιά μου, να τρώμε κάθε Τετάρτη μια φορά τον μήνα με τους μεγάλους αξιωματούχους του κράτους και με τα μεγάλα ονόματα τα ιδιωτικά, των μεγάλων επιχειρήσεων». Σε μία από αυτές τις Τετάρτες, «βρέθηκα στο τραπέζι με αυτόν ο οποίος είχε τον μεγαλύτερο μισθό του κόσμου δηλαδή με τον Γενικό Διευθυντή και Πρόεδρο της εταιρείας ‘L`Oréal’ ο οποίος ήταν Εγγλέζος και μου λέει σε μια στιγμή: «κ. Αρβελέρ, εγώ κι εσείς είμαστε οι πιο πετυχημένοι μετανάστες που υπάρχουν στη Γαλλία. Αναιδεστάτη εγώ, του λέγω: καμία σύγκριση, εσείς είστε άντρας αγγλόφωνος, εγώ γυναίκα ελληνόφωνη, με μία γλώσσα που κανείς δεν ξέρει και έπειτα του λέω, ότι εγώ είμαι σε δημόσια υπηρεσία ενώ εσείς σε ιδιωτική και γυρνάει και μου λέει ότι έχω δίκαιο».

Η κ. Αρβελέρ είπε ότι αυτό που την ενδιαφέρει «είναι η συμμετοχή της γυναίκας στον ιδιωτικό τομέα, δηλαδή, εάν στις μεγάλες επιχειρήσεις είναι στη θέση του Γενικού Διευθυντή, γυναίκα, διότι ο δημόσιος τομέας κάτι προσπαθεί, μολονότι όλα τα γυναικεία επαγγέλματα είναι κυρίως στην εκπαίδευση».

«Τόσο που οι Γάλλοι λένε κάτι πολύ χαρακτηριστικό», είπε η ακαδημαϊκός και ανέφερε ότι «πάει ένα παιδί στον πατέρα του και λέει: ‘μπαμπά, μπαμπά, μπαμπά’ η δασκάλα μου είναι άντρας, γιατί κανονικά μόνο δασκάλες υπήρχανε κι όταν υπήρχε έστω κι ένας άντρας τα παιδιά λέγανε ότι η δασκάλα μου είναι άντρας».

Η Ελένη Γλύκατζη Αρβελέρ δηλώνει ότι «δεν επιτρέπεται αυτή τη στιγμή εξίσου να έχεις μια γυναίκα κι ένα άντρα με τα ίδια προσόντα για την ίδια δουλειά και να παίρνει περισσότερο μισθό ο άντρας από ό,τι η γυναίκα, εφόσον έχουν τα ίδια προσόντα και κάνουν την ίδια δουλειά, και είναι κάτι που δυστυχώς γίνεται σε όλη την Ευρώπη».

Εκκλησία και εκπαίδευση

Απαντώντας σε ερώτηση για τη διασύνδεση Εκκλησίας και εκπαίδευσης είπε ότι «ελπίζω να μην επεμβαίνει η Εκκλησία στην Εκπαίδευση».

«Έρχομαι από ένα κράτος όπου η Εκκλησία είναι χωριστή από το κράτος και ουδέποτε η εκπαίδευση ήτανε καλύτερη, ακόμα και η Θεολογική, γιατί έχουμε ιερείς, οι οποίοι έρχονται και κάνουν το κατηχητικό στο σχολείο το απόγευμα και όχι μέσα στη σχολική ώρα», είπε η κ. Αρβελέρ.

Πρόσθεσε ότι «η πείρα που έχω, λέγει ότι ο διαχωρισμός μεταξύ Εκκλησίας και Κράτους βοήθησε την Εκκλησία όσο δεν φαντάζεστε».

Διαφωτισμός και εκκλησία

Ερωτηθείσα για την άποψη που στο παρελθόν διατύπωσε ότι «η Ελλάδα δεν γνώρισε Διαφωτισμό εξ υπαιτιότητας της Εκκλησίας», είπε ότι ο Βολτέρος, Γάλλος συγγραφέας, ιστορικός και φιλόσοφος, «αναθεματίσθηκε από την Εκκλησία, εξαιτίας των επιθέσεών του εις βάρος της Καθολικής Εκκλησίας. Ο ελληνικός διαφωτισμός, όπως τον αντιμετώπισε ο Ρήγας Φεραίος, Έλληνας συγγραφέας, πολιτικός στοχαστής και επαναστάτης, είναι περισσότερο βαλκανικός από ό,τι ελληνικός».

Διερωτήθηκε, «αυτή τη στιγμή πού διδάσκεται ο Ρήγας Φεραίος στην Ελλάδα;» για να δώσει μόνη της την απάντηση: «Πουθενά», σημειώνοντας ότι «είναι αυτός ο οποίος είπε ότι ‘όποιος ελεύθερα συλλογάται, συλλογάται καλά’, κάτι το οποίο δεν διδάσκουμε στα σχολεία μας.»

Η κ. Αρβελέρ θεωρεί τον Ρήγα Φεραίο «τον τελευταίο Βυζαντινό, γιατί, ακριβώς, το Βυζάντιο είναι μια πολυεθνική αυτοκρατορία, η οποία είχε μόνο πολιτισμό ελληνικό, δηλαδή, μονοπολιτιστικό, αλλά πολυεθνικό χαρακτήρα».

Στη συνέντευξή της στο ΚΥΠΕ, η ακαδημαϊκός δήλωσε ότι «οι Γάλλοι φοιτητές ξέρουν περισσότερα για το Βυζάντιο από ό,τι οι Έλληνες φοιτητές» και αυτό είναι κάτι που πρέπει να μας προβληματίσει, ενώ θλίψη προκαλεί το γεγονός ότι «στις 29 Μαΐου, επέτειο της Άλωσης της Κωνσταντινούπολης το 1453, Γάλλοι φοιτητές, μου στέλνουν συλλυπητήριο τηλεγράφημα, και όταν λες σε φοιτηταριό στην Ελλάδα, τι έγινε στις 29 του Μάη, όλοι δεν ξέρουν τι ακριβώς συνέβη».

Πολιτική ταυτότητα: «Γεννήθηκα και είμαι Αριστερή»

Για τη δική της πολιτική ταυτότητα, είπε ότι δεν έχει αλλάξει. «Γεννήθηκα και είμαι Αριστερή και Αριστερό θεωρώ αυτόν, ο οποίος μάχεται για μια δικαιότερη διανομή του κρατικού και του δημόσιου πλούτου», σημείωσε.

Αναφορικά με το βιβλίο που συζητήθηκε και σε πνευματικούς και σε πολιτικούς κύκλους με τίτλο «Μια ζωή χωρίς άλλοθι», η κ. Αρβελέρ δήλωσε ότι το περιεχόμενό του «είναι οι πολλές συνεντεύξεις που μου πήρε ο Γιάννης Μπασκόζος, με τον οποίο τα λέγαμε μεταξύ μας τελείως απλά».

«Μετά πήρε όλα όσα είπαμε και τα συγκέντρωσε σε βιβλίο, το οποίο δεν είναι δικό μου βιβλίο, ούτε το είδα, ούτε το θέλω, ούτε το ξέρω, αν και είναι το μεγαλύτερο best seller, παντού το αγοράζει όλος ο κόσμος ειδικά από τότε που με έβρισε Ελληνίδα δημοσιογράφος, λέγοντας ότι το βιβλίο αποτελεί ‘το κους κους της κ. Αρβελέρ’», είπε η ίδια.

Πρόσθεσε ότι όλα όσα γράφονται στο βιβλίο τα έχει πει η ίδια στον συγγραφέα και είναι πέρα ως πέρα αληθινά όπως το γεγονός ότι για ένα χρονικό διάστημα δούλεψε με τη βασίλισσα Φρειδερίκη, το οποίο θα μπορούσε να αποκρύψει, κάτι που δεν έκανε και που είχε  ως αποτέλεσμα «κάποιοι να προστρέξουν να δηλώσουν ότι η Αρβελέρ ήταν με τη βασίλισσα Φρειδερίκη, όταν άλλες γυναίκες της Αριστεράς, ήταν φυλακή».

Συμβουλές στους φοιτητές

Ερωτηθείσα τι είναι αυτό που της αρέσει περισσότερο να συμβουλεύει τους φοιτητές της, απάντησε ότι «σε όλα τα παιδιά λέω ότι μέχρι τα 25 τους χρόνια θα πρέπει να εκμεταλλευτούν τους γονείς τους, αλλά εάν μετά τα 25 εξακολουθούν να λένε στους γονείς τους να τους δώσουν χαρτζιλίκι, έχουνε αποτύχει».

Τους συμβουλεύω, επίσης, «να έχουνε τα πόδια τους στέρεα στη γη και τα μάτια τους στον ουρανό», είπε η Ελένη Γλύκατζη Αρβελέρ, ολοκληρώνοντας τη συνέντευξή της.

Πηγή: ΚΥΠΕ - ΚΥΠΡΟΣ/Λευκωσία 28/03/2018
 
Η Ελένη Γλύκατζη - Αρβελέρ (Αθήνα, 29 Αυγούστου 1926) είναι Ελληνίδα βυζαντινολόγος ιστορικός. Υπήρξε η πρώτη γυναίκα πρόεδρος του Τμήματος Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης το 1967 και η πρώτη γυναίκα πρυτάνισσα του Πανεπιστημίου της Σορβόννης στην 700 χρόνων ιστορία του, το 1976.[7] Ακόμη, είναι Πρέσβειρα Καλής Θελήσεως στη UNICEF.

Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ θεωρείται σήμερα μία από τις πλέον εξέχουσες πανεπιστημιακές προσωπικότητες, ιδιαίτερα στη βυζαντινολογία, με πολύ μεγάλο αριθμό σχετικών διαλέξεων και ομιλιών εντός και εκτός Ελλάδας. Στην τηλεοπτική εκπομπή Μεγάλοι Έλληνες πήρε την 86η θέση.

by Αέναη επΑνάσταση | Sophia Ntrekou.gr

«ΓΛΩΣΣΑ ΚΑΙ ΚΟΣΜΟΣ»

«Τα όρια της γλώσσας μου είναι τα όρια του κόσμου μου» (Wittgenstein)

Ο άνθρωπος από τη στιγμή που έρχεται στον κόσμο βρίσκεται σε ένα δοσμένο περιβάλλον φυσικό, κοινωνικό, πολιτιστικό, οικονομικό. Τα διάφορα είδη περιβάλλοντος διαμορφώνουν καταλυτικά την προσωπικότητα του ανθρώπου και εν μέρει προκαθορίζουν τη μελλοντική του πορεία. Η ύπαρξη ή μη της οικολογικής ισορροπίας, οι θεσμοί, οι νόμοι, οι αξίες, τα πρότυπα, τα ιδανικά, η τέχνη, οι αναζητήσεις, τα ερωτήματα, η εργασία, ο πλούτος και μια σειρά άλλων επί μέρους στοιχείων συνθέτουν ένα πλέγμα μέσα στο οποίο ο κάθε άνθρωπος ζει και αναπτύσσεται. Σε όλα τα παραπάνω επιβάλλεται να προστεθεί κι ένα άλλο περιβάλλον που, σύμφωνα με τις απόψεις νεότερων μελετητών της ανθρώπινης συμπεριφοράς, επηρεάζει αποφασιστικά τη διαμόρφωση της προσωπικότητας του ατόμου. Είναι το ΓΛΩΣΣΙΚΟ περιβάλλον.

Έχει αποδειχτεί πως ο άνθρωπος διαμορφώνεται μέσα από τη γλώσσα, γιατί με τη βοήθεια των λέξεων κατανοεί τον κόσμο αλλά ταυτόχρονα και με τη βοήθεια των λέξεων εξωτερικεύει τα διανοήματα και τις επιθυμίες ή τα συναισθήματά του. Έτσι, λοιπόν, ο εξωτερικός κόσμος και ο αντίστοιχος εσωτερικός αισθητοποιούνται μόνο με τη βοήθεια των λέξεων. Το άτομο γνωρίζει και σκέπτεται για τον κόσμο μόνο μέσα από τις λέξεις αλλά και εκφράζει τη σκέψη του με τις λέξεις δικαιώνοντας τη θέση: «Σκεπτόμαστε με λέξεις και εκφράζουμε τη σκέψη μας με λέξεις».

Λέξη και Σκέψη

Από τα παραπάνω, λοιπόν, γίνεται αντιληπτό πως ο λεκτικός πλούτος καθορίζει και τον πλούτο της σκέψης και το αντίθετο. ΣΚΕΨΗ > ΛΕΞΗ. Ένα άλλο επίσης στοιχείο που απορρέει από τα παραπάνω είναι η σχέση της γλώσσας και του «κόσμου» του ανθρώπου. Τα όρια του κόσμου κάθε ανθρώπου χωριστά προσδιορίζονται απόλυτα από το πλήθος των λέξεων που κατέχει και γενικότερα από τη γλώσσα του. Ο Wittgenstein κάπως αποφθεγματικά τόνισε τη σχέση ΓΛΩΣΣΑΣ και ΚΟΣΜΟΥ: «Τα όρια της γλώσσας μου σημαίνουν τα όρια του κόσμου μου».

Η γλώσσα ως σύστημα σημείων διαμορφώνεται από μια σειρά παραγόντων και ο καθένας χωριστά απ’ αυτούς καλλιεργεί τη δυνατότητα που δόθηκε στον άνθρωπο από τη φύση να εκφράζεται με λέξεις. Αυτοί οι παράγοντες, λοιπόν, είναι που ορίζουν, άλλος λιγότερο άλλος περισσότερο, τα όρια της γλώσσας.

Παράγοντες που διαμορφώνουν τη Γλώσσα

Πρωταρχικά είναι τα «ακούσματα» κάθε ατόμου που ποικίλλουν από χώρο σε χώρο και αποτελούν την πρώτη εικόνα του κόσμου. Ένας άνθρωπος που μεγαλώνει σ’ ένα περιβάλλον με πλούσια και ποιοτικά ακούσματα έχει περισσότερες πιθανότητες από κάποιον άλλο να διευρύνει τους γλωσσικούς του ορίζοντες σε περιοχές γλωσσικά δύσβατες. Η εξοικείωση με ποιοτικά ακούσματα συμβάλλει θετικά στη γλωσσική καλλιέργεια, γιατί αυτά είναι με τα οποία το άτομο έρχεται σε επαφή από την πρώτη μέρα της ζωής του και στο μεγαλύτερο χρονικό διάστημα της ημέρας. Ας μη ξεχνάμε πως, πριν βρεθεί η γραφή, η επικοινωνία ήταν γλωσσική – ηχητική.

Από την εποχή, όμως, που βρέθηκε η γραφή τα «διαβάσματα» συμβάλλουν αποφασιστικά στον προσδιορισμό των ορίων της γλώσσας. Οι έννοιες έλαβαν πλέον και οπτική μορφή και έπαυσαν να είναι μόνο ηχητικά σύμβολα. Ο μετασχηματισμός των εννοιών σε λέξεις σήμανε την επανάσταση στη γνώση και την κατανόηση του κόσμου. Ο πλούτος της σοφίας είναι στη διάθεση κάθε ανθρώπου που γνωρίζει στοιχειωδώς ανάγνωση. Μπορεί ο καθείς να επικοινωνήσει με τη βοήθεια των κειμένων με το παρελθόν αλλά και με το μέλλον. Η οπτική παράσταση των σκέψεων – εικονική αποτύπωση – διευκολύνει την επικοινωνία του ανθρώπου με τις σκέψεις και τους προβληματισμούς ανθρώπων που έζησαν πριν απ’ αυτόν ή ζουν τα ίδια γεγονότα αλλά με διαφορετικές εμπειρίες. Μέσα από ένα κείμενο κάποιος μπορεί να βιώσει τους συναισθηματικούς κραδασμούς κάποιου άλλου και να θελήσει με παραπλήσιες λέξεις να εξωτερικεύσει τα δικά του συναισθήματα.

Επιπρόσθετα οι «διαπροσωπικές και κοινωνικές σχέσεις» του ατόμου διαμορφώνουν τα όρια της γλώσσας του. Κάθε άνθρωπος είναι φορέας μηνυμάτων και σκέψεων. Στο βαθμό που το άτομο δεν επιλέγει τη «μοναξιά» αλλά τη «συνύπαρξη» ως κοινωνικό ον είναι αναγκασμένο να συνάψει σχέσεις με άτομα του στενού του ή ευρύτερου περιβάλλοντος. Αυτές οι σχέσεις επηρεάζουν διττώς τα όρια της γλώσσας. Από τη μια πλευρά οι σχέσεις προϋποθέτουν και συνεπάγονται επικοινωνία και αυτή με τη σειρά της τη χρήση του λόγου. Προφορική ή γραπτή η επικοινωνία αποτελεί αναπόσπαστο στοιχείο τόσο των διαπροσωπικών όσο και των κοινωνικών σχέσεων. Από την άλλη πλευρά πάλι η επικοινωνία φέρνει το άτομο στη θέση του δέκτη και του πομπού μηνυμάτων. Αυτό με τη σειρά του εμπλουτίζει τόσο τη σκέψη όσο βέβαια και το γλωσσικό όργανο. Από τις λεκτικές νουθεσίες των γονέων μέχρι τη «χυδαιότητα» και τη «γλωσσική βαρβαρότητα» κάποιων ομάδων ανθρώπων το άτομο εσωτερικεύει όλο αυτό το μωσαϊκό λέξεων και ανάλογα εκφράζεται.

Από τους παράγοντες βέβαια που διαμορφώνουν τα όρια της γλώσσας δεν μπορεί να λείπει το «επάγγελμα» και ο «χώρος εργασίας». Πολλοί γλωσσολόγοι πιστεύουν πως η γλώσσα είναι κοινωνικό προϊόν και κατεξοχήν δημιούργημα της ανάγκης του ανθρώπου για εργασία. Η εργασία ιστορικά δεν αποτέλεσε μόνο παράγοντα οικονομικής ανάπτυξης και απελευθέρωσης αλλά και αφετηρία για μια διαφορετική σχέση με την εσωτερική και εξωτερική πραγματικότητα. Μέσα από την εργασία ο άνθρωπος νιώθει τη χαρά της δημιουργίας και της κυριαρχίας πάνω στα πράγματα κι ακόμη πάνω στη λειτουργία των φυσικών νόμων. Συνυπάρχει με άλλους και μέσα από τη συνεργασία φέρει σε πέρας κάποιο έργο καλλιεργώντας έτσι το ομαδικό πνεύμα. Όλα αυτά μεταφράζονται σε βιώματα και σκέψεις κι αυτά με τη σειρά τους σε έννοιες και λέξεις. Στην εποχή μας δε η εξειδίκευση επιβάλλει και τη χρήση ειδικού λεξιλογίου ορίζοντας έτσι σε σημαντικό βαθμό τα όρια της γλώσσας του ανθρώπου. Αν ισχύει το «είσαι με ό,τι ασχολείσαι» τότε εύκολα αυτό παραπέμπει στο «σκέπτεσαι και εκφράζεις αυτό που είσαι». Συμπερασματικά το επάγγελμα και η εργασία γενικότερα καλλιεργούν με τον τρόπο τους το γλωσσικό όργανο και ανάλογα εμπλουτίζουν τον «κόσμο» του ατόμου.

Οι μεταφυσικές αναζητήσεις

Είναι όμως απαραίτητο να τονιστεί και ο ρόλος των «μεταφυσικών αναζητήσεων» και των «υπαρξιακών ερωτημάτων» στον εμπλουτισμό της γλώσσας. Ο άνθρωπος δεν ορίζεται μόνο ως βιολογικό ή κοινωνικό ον αλλά και ως ον που μπορεί και ρωτά για τον εαυτό του, τους άλλους, το θεό, την τύχη, τον κόσμο, τη ζωή… Όλα αυτά συνθέτουν το πλαίσιο μέσα από το οποίο ο καθένας αντλεί νοήματα και σημασίες και ανάλογα πράττει. Υπάρχουν ερωτήματα και αναζητήσεις που αιωρούνται στο χώρο του «φαντασιακού» και μόνο η διατύπωσή τους προϋποθέτει αλλά και συνεπάγεται πλούσιο λεξιλόγιο. Η προσπάθεια να συλλάβει το «άγνωστο» και το «άρρητο» αποτελεί μια εκγύμναση του νου και της γλώσσας. Η διατύπωση ερωτημάτων για την ύπαρξή μας και οι αναζητήσεις που υπερβαίνουν τα όρια της ανθρώπινης φύσης ενεργοποιούν τη λειτουργία της γλώσσας που είναι αναγκασμένη να δώσει μορφή – να κάνει δηλαδή λέξη – αυτό που ακόμη είναι άυλο ως έννοια. Κάθε προσπάθεια όμως να δοθεί μια απάντηση στα ερωτήματα και τις αναζητήσεις ενεργοποιεί ένα νέο κύκλο γλωσσικών ενεργειών, στοιχείο που δρα αποφασιστικά στη διεύρυνση των ορίων της γλώσσας του ατόμου.

Τέλος, σημαντική είναι και η συμβολή της ύπαρξης πλούσιων «συναισθημάτων» και «εσωτερικού κόσμου» στον εμπλουτισμό της γλώσσας. Ο άνθρωπος αυτό που νιώθει για τους άλλους και τον εαυτό του θέλει να το μεταδώσει και ταυτόχρονα ο ίδιος να γίνει δέκτης αντίστοιχων καταστάσεων από τους άλλους. Γινόμαστε «κοινωνοί» των αισθημάτων των συνανθρώπων μας μέσα από τις λέξεις και ταυτόχρονα πομποί των δικών μας βιωμάτων και αισθημάτων. Η χαρά, η λύπη, η απογοήτευση, το άγχος, ο ενθουσιασμός, η αγάπη, η πίκρα, ο φόβος, η αγωνία και μια σειρά άλλων συναισθημάτων απαιτούν τις κατάλληλες λέξεις για να εξωτερικευθούν και έτσι συμβάλλουν κατά θετικό τρόπο στον καθορισμό των ορίων της γλώσσας. Ένας άνθρωπος με φτωχό εσωτερικό κόσμο και ατροφικά συναισθήματα σίγουρα θα χρειαστεί λιγότερες λέξεις να τα εκφράσει περιορίζοντας έτσι τα γλωσσικά του όρια. Οι συναισθηματικές μεταπτώσεις και οι ψυχολογικοί κλυδωνισμοί αισθητοποιούνται κάθε φορά όχι μόνο από το ύφος του ανθρώπου αλλά και από τα λόγια – λέξεις του φορέα τους.

Γίνεται λοιπόν αντιληπτό πως τα όρια της γλώσσας του ανθρώπου τα συνυφαίνουν τα ακούσματα, τα διαβάσματα, οι διαπροσωπικές και κοινωνικές σχέσεις, το επάγγελμα, ο χώρος εργασίας, οι μεταφυσικές αναζητήσεις, τα υπαρξιακά ερωτήματα και τέλος ο πλούτος των συναισθημάτων και η ποιότητα του εσωτερικού του κόσμου.

Γλώσσα και Κόσμος

Όλα τα παραπάνω, όμως, δεν καθορίζουν μόνο τα όρια της γλώσσας αλλά συνθέτουν και τον «κόσμο» του ανθρώπου. Η πραγματικότητα – υποκειμενική και αντικειμενική – κάθε ανθρώπου οριοθετείται από τα ακούσματα (προφορική επικοινωνία, φυσικοί ήχοι), από τα διαβάσματα (έντυπος λόγος, βιβλία), από τις εμπειρίες και δημιουργίες στο χώρο του επαγγέλματος και της εργασίας γενικότερα (χώρος – προϋπόθεση για την υλική επιβίωση και κοινωνική αναγνώριση), από τις αναζητήσεις και τα ερωτήματά του που αφορούν το χώρο της μεταφυσικής και της ύπαρξής του (θεός, θάνατος, τύχη, αβεβαιότητα ζωής, ελευθερία) αλλά και από τα συναισθήματα και τον εσωτερικό του κόσμο. Ο άνθρωπος ζει σε μια πραγματικότητα που ορίζεται από τα παραπάνω και σε γενικές γραμμές είναι η ίδια σε όλους, άσχετα από τον τρόπο που ο καθένας την αντιλαμβάνεται. Οι διάφορες αποχρώσεις της πραγματικότητας σχετίζονται με τον ψυχικό κόσμο που μαζί συνθέτουν τον «κόσμο» του ανθρώπου.

Ο άνθρωπος είναι ταυτόχρονα δημιουργός και δημιούργημα της ιστορίας, της κοινωνίας και του κόσμου του. Γενικότερα τα όρια του «κόσμου» του ανθρώπου ταυτίζονται με το βαθμό καλλιέργειας των διαφόρων υποστάσεών του (υλική, κοινωνική, πνευματική, ηθική). Οι ορίζοντες του κόσμου του διευρύνονται τόσο όσο ο άνθρωπος πλησιάζει προς την αυτοπραγμάτωσή του. Σύμφωνα δε και με το ανθρωπιστικό πρότυπο του Μάσλοου, το άτομο έχει απεριόριστες δυνατότητες για αυτο-ανάπτυξη. Αυτό που χρειάζεται είναι μόνο ένα περιβάλλον που να διευκολύνει την αυτορρύθμιση και τον αυτοπροσδιορισμό.

Παρμενίδης και Γλώσσα

Σύμφωνα, όμως, με τις απόψεις του Παρμενίδη – που διασώθηκαν κι από νεότερους μελετητές – η πραγματικότητα και ο κόσμος τους ανθρώπου υπάρχει στο βαθμό που μπορεί αυτός να σκεφτεί γι’ αυτόν. Κάτι που δεν ορίζεται από τη σκέψη δεν έχει για τον άνθρωπο υπόσταση. «Το γαρ αυτό νοείν εστίν και είναι» (Εκείνο που σκεφτόμαστε και εκείνο που υπάρχει είναι ένα και το αυτό). Η αντικειμενική λοιπόν πραγματικότητα (ΕΙΝΑΙ) μετασχηματίζεται στο νου του ανθρώπου σε έννοιες (ΝΟΕΙΝ) και με τη βοήθεια των λέξεων εκφράζεται και περιγράφεται (ΛΕΓΕΙΝ).

Βέβαια στην περίπτωση αυτή ο ρόλος της γλώσσας – λέξης είναι σημαντικός, γιατί οτιδήποτε μπορεί να εκφραστεί με τη λέξει υπάρχει ως έννοια – σκέψη και κατ’ ακολουθία υφίσταται αντικειμενικά. Ισχύει όμως και το αντίθετο. Ο άνθρωπος σκέπτεται με τη βοήθεια των λέξεων και με τις λέξεις οριοθετεί την πραγματικότητα. Άρα η λέξη δεν είναι μόνο «το όχημα» ή «το ένδυμα» της σκέψης αλλά κάτι παραπάνω. «χρη το λέγειν τε νοείν τ’ εόν έμμεναι…» (Αυτό για το οποίο μπορεί κανείς να μιλάει και να σκέφτεται πρέπει να υπάρχει…). [ΕΙΝΑΙ ® ΝΟΕΙΝ ® ΛΕΓΕΙΝ].

Η Γλώσσα για τον Wittgenstein

Η παράλληλη, λοιπόν, συνύπαρξη της ΛΕΞΗΣ, της ΣΚΕΨΗΣ και της ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ αναδεικνύει το ρόλο της γλώσσας στην κατανόηση και περιγραφή της πραγματικότητας στο σημείο που να μπορούμε να πούμε ότι υπάρχει αυτό για το οποίο μπορούμε να μιλήσουμε. Ο γλωσσικός πλούτος προσδιορίζει και τα όρια του «κόσμου» του ανθρώπου επικυρώνοντας έτσι με τον πιο πανηγυρικό τρόπο την αλήθεια της θέσης του Wittgenstein «ΤΑ ΟΡΙΑ ΤΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΜΑΣ ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΟΡΙΑ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ ΜΑΣ».

Ο άνθρωπος λοιπόν και ο κόσμος του, η κοινωνία και η γλώσσα ιστορικά και λειτουργικά συνυφαίνονται και βρίσκονται σε μια συνεχή αλληλεπίδραση. Οι σχεδιασμοί, οι προσδοκίες και τα «συλλογικά οράματα» μιας κοινωνίας εκφράζονται και αισθητοποιούνται μέσα από αντίστοιχες έννοιες – λέξεις, ικανές να δώσουν νόημα και περιεχόμενο στις νέες ανάγκες και στα μελλοντικά «ζητούμενα» του κοινωνικού σώματος. Οι λέξεις, όμως, ενώ παράγονται και εφευρίσκονται κάτω από την πίεση να εκφραστεί το καινούριο ταυτόχρονα γεννούν στη σκέψη και στον ψυχισμό του ανθρώπου νέες πραγματικότητες και ανάγκες.

Τον άνθρωπο, λοιπόν, και τον κόσμο του δεν μπορούμε να τον εξετάσουμε – ερευνήσουμε χώρια από τη γλώσσα του και αντίθετα. Η ιστορία του ανθρώπου είναι η ιστορία της γλώσσας του και το αντίθετο. Η γλώσσα επηρεάζει τον τρόπο που ο άνθρωπος αντιλαμβάνεται τον κόσμο, δημιουργεί την εικόνα του κόσμου και μια αλλαγή στη γλώσσα προκαλεί αλλαγή στην εικόνα που έχουμε για τον κόσμο μας. Γενικότερα η πραγματικότητα (φυσική και κοινωνική) απεικονίζεται και ερμηνεύεται από γλωσσικά σχήματα αλλά και η γλώσσα σημασιοδοτεί και κατασκευάζει πραγματικότητες.

Η δύναμη της Γλώσσας

Τη δύναμη, λοιπόν, της γλώσσας την αντιλήφθηκαν και οι παλιότεροι και η πορεία του ανθρώπου μέσα στο χρόνο επιβεβαίωσε αυτή. «Ουκ εώμεν άρχειν άνθρωπον αλλά τον λόγον, ότι εαυτώ τούτο ποιεί και γίνεται τύραννος» (Δε δίνουμε την εξουσία στον άνθρωπο αλλά στο λόγο (λογική, ομιλία), γιατί οι άνθρωποι ασκούν την εξουσία για τον εαυτό τους και γίνονται τύραννοι) (Αριστοτέλης, Ηθικά Νικομάχεια). Τη σχέση όμως ΓΛΩΣΣΑΣ και ΚΟΣΜΟΥ δίνει με ένα αποκαλυπτικό τρόπο ένα τσιγγάνικο τραγούδι:

«Πες μου, άνθρωπε, πού είναι η γη μας,
τα βουνά, τα ποτάμια, οι κοιλάδες,
και τα δάση μας;
Πού είναι η χώρα μας; Πού είναι οι τάφοι μας;
Είναι στις λέξεις, στις λέξεις της γλώσσας μας».

Ηλίας Γιαννακόπουλος

ΙΔΕΟπολις