|
«Όταν κάποτε φύγω από τούτο το φώς θα ελιχθώ προς τα πάνω,
όπως ένα ποταμάκι που μουρμουρίζει. Κι αν τυχόν κάπου ανάμεσα
στους γαλάζιους διαδρόμους συναντήσω αγγέλους, θα τους μιλήσω
Ελληνικά, επειδή δεν ξέρουνε γλώσσες.
Μιλάνε μεταξύ τους με μουσική». |
Σάββατο 2 Φεβρουαρίου 2019
Η Ελληνική Γλώσσα είναι η Αρχαιότερη στον Κόσμο!
Κυριακή 13 Ιανουαρίου 2019
«ἀσθενής καί ὁδοιπόρος ἁμαρτίαν οὐκ ἒχει»
Το πρώτο νέο στοιχείο είναι ότι ξεφύτρωσε και νέα παραλλαγή του
«αντιοδοιπορικού» μύθου, ότι τάχα η… σωστή εκδοχή της παροιμίας δεν
είναι «ασθενής και οδοιπόρος» αλλά «ασθενής και ωδειπόρος», λέξη
άγνωστης σημασίας και ετυμολογίας, και πολύ λογικά διότι είναι
ανύπαρκτη, όπως ανύπαρκτες είναι και οι άλλες «σωστές» λέξεις που
έχουν κατά καιρούς προταθεί, δηλ. διπόρος, ωδιπόρος, ωδυπόρος ή
διφόρος. Το δεύτερο νέο στοιχείο το αναφέρω στο τέλος του άρθρου.
Την παροιμιώδη φράση «ασθενής και οδοιπόρος αμαρτίαν ουκ έχει» την
ξέρουμε όλοι μας. Εδώ και μερικά χρόνια κυκλοφορεί στο Διαδίκτυο η άποψη
ότι η φράση αυτή είναι παρεφθαρμένη ή χαλκευμένη, και ότι το σωστό είναι
«ασθενής και διπόρος». Άλλοι έχουν προτείνει άλλες λέξεις αντί για τον
οδοιπόρο: ωδιπόρος, ωδυπόρος. Υποτίθεται πως όλες αυτές οι λέξεις
(διπόρος, ωδιπόρος κτλ.) σημαίνουν την εγκυμονούσα ή τη θηλάζουσα
γυναίκα. Εγώ ισχυρίζομαι ότι όλες αυτές οι λέξεις είναι ανύπαρκτες και
ότι βρισκόμαστε μπροστά σε έναν ακόμα μύθο.
Η φήμη για την ανύπαρκτη λέξη «διπόρος» προϋπήρχε, αλλά εμφανίστηκε
στις στήλες των εφημερίδων πριν από καμιά δεκαριά χρόνια. Συγκεκριμένα,
τον Μάρτιο του 2006, η τότε υπουργός εξωτερικών κ. Μπακογιάννη βρισκόταν
σε επίσκεψη στην Ουάσινγκτον· σε παραπολιτική στήλη εφημερίδας
δημοσιεύτηκε ότι έφαγε φιλέτο σε κάποιο επίσημο γεύμα, αν και ήταν
Σαρακοστή· ο σχολιογράφος πρόσθεσε τη γνωστή παροιμιώδη φράση «ασθενής
και οδοιπόρος αμαρτίαν ουκ έχει».
Σε επόμενο φύλλο, ο σχολιογράφος της εφημερίδας πληροφόρησε τους
αναγνώστες του ότι:
Η κυρία Λυδία Ιωαννίδου-Μουζάκα, δημοτική σύμβουλος Αθηναίων και
επίκουρη καθηγήτρια της Ιατρικής Σχολής με πληροφορεί ότι η πραγματική
φράση είναι “ασθενής και διπόρος αμαρτίαν ουκ έχει”, όπου “διπόρος”
είναι η θηλάζουσα γυνή. Η παραφθορά, γράφει, έχει γίνει από τους
παλιούς αγωγιάτες, εμπόρους και ταξιδιώτες που ταξίδευαν ημέρες πολλές
με τα καραβάνια και έψαχναν για δικαιολογίες.
Η κυρία Ιωαννίδου-Μουζάκα, αν και καθηγήτρια Ιατρικής, δεν έκρινε
αναγκαίο να παραθέσει πηγές που θα τεκμηρίωναν την άποψή της. Βέβαια, η
άποψη δεν είναι δική της, κυκλοφορεί εδώ και πολλά χρόνια σε καφενειακό
επίπεδο. Κάποιος τη θυμάται από έναν καθηγητή του στο γυμνάσιο, άλλος
την έχει ακούσει από τον λοχαγό του στο στρατό, παράλλος από το
κατηχητικό. Τώρα με το Διαδίκτυο, την έχω δει σε μερικά ιστολόγια, ενώ
πριν από πέντε χρόνια που είχε πρωτοδημοσιευτεό αυτό το άρθρο, ο
μακαρίτης πια Γιάννης Καλαμίτσης στον Real FΜ είχε επαναλάβει, με το
έμπα της Σαρακοστής, ότι, τάχαμου, το σωστό είναι διπόρος.
Εγώ έχω πολύ σοβαρές αντιρρήσεις και πιστεύω πως πρόκειται για
μύθο.
Καταρχήν (ή καταρχάς αν επιμένετε πολύ), λέξη «διπόρος» δεν υπάρχει.
Όταν λέμε δεν υπάρχει, εννοούμε βέβαια ότι δεν τη βρίσκουμε στα λεξικά
και στα σώματα της ελληνικής γραμματείας. Λέξη «διπόρος» λοιπόν δεν
υπάρχει ούτε στα σύγχρονα λεξικά (Τριανταφυλλίδη, Μπαμπινιώτη), ούτε
στου Δημητράκου που περιλαμβάνει και τις αρχαίες λέξεις, ούτε στο Λίντελ
Σκοτ που είναι το λεξικό της αρχαίας, ούτε στο λεξικό του Λάμπε που έχει
αποδελτιώσει πατερικά κείμενα, ούτε στο TLG που έχει όλα τα σωζόμενα
κείμενα της αρχαίας γραμματείας. Δεν υπάρχει, τελεία και παύλα. Διότι,
αν μια λόγια λέξη δεν βρίσκεται στα λεξικά, ούτε στο σώμα της
αρχαίας γραμματείας, ούτε μαρτυρείται έμμεσα από μεταγενέστερους τύπους,
πώς μάθαμε την ύπαρξή της; Μας πήρε τηλέφωνο ο Ιωάννης Χρυσόστομος και
μας την είπε;
Όχι μόνο αυτό, αλλά δεν μπορεί να υπάρξει λέξη διπόρος, διότι
στην ελληνική τα σύνθετα με το δι- ανεβάζουν τον τόνο. Αυτός που έχει
δύο πτυχές είναι δίπτυχος, αυτός που έχει δύο πόδια είναι δίποδος, αυτός
που έχει δύο χώρους είναι δίχωρος και ούτω καθεξής. Αυτός λοιπόν που
έχει δύο πόρους είναι δίπορος, όχι διπόρος. Λέξη «δίπορος» μπορεί να
υπάρξει, και υπάρχει.
Μα καλά, δεν θα μπορούσε να κατεβεί ο τόνος χάριν του μέτρου; θα
ρωτήσετε. Δεν το βρίσκω τόσο πιθανό, αλλά, έτσι για χάρη της συζήτησης
ας υποθέσουμε ότι ο τόνος κατέβηκε για κάποιο λόγο. Όμως, τι σημαίνει
δίπορος; Η λέξη «δίπορος» εμφανίζεται μία και μοναδική φορά στο
σύνολο της αρχαίας γραμματείας, στις Τρωάδες του Ευριπίδη:
δίπορον κορυφάν ίσθμιον (στίχος 1097) και σημαίνει, προφανέστατα,
την περιοχή που έχει δυο περάσματα. Πουθενά δεν βρήκα, παρ’ όλο που
έψαξα με μεγάλη επιμέλεια, κάποιο χωρίο που να συνδέει τη λέξη δίπορος
με τις θηλάζουσες γυναίκες!
Επομένως, η δήθεν σωστή φράση «ασθενής και διπόρος» είναι
κατασκευασμένη εκ των υστέρων και έγινε από την επιθυμία να διορθωθεί η
γνωστή σε όλους μας παροιμιώδης φράση. Και αφού η φράση είναι
παροιμιώδης, ας δούμε τι λέει γι’ αυτήν ο Νικόλαος Πολίτης στο
μνημειώδες έργο του. Είμαστε τυχεροί, γιατί τη φράση την έχει
καταλογογραφήσει στο λήμμα ‘αμαρτία’ κι έτσι υπάρχει στο εκδομένο τμήμα
του έργου του, που φτάνει έως την αρχή του γράμματος Ε, ενώ το υπόλοιπο
μένει να σκονίζεται σε κάποια υπόγεια προς δόξαν του ελληνικού κράτους
που δεν μπορούσε να διαθέσει για ένα έργο εθνικής σημασίας το ένα
εκατοστό απ’ όσα φάγανε οι… επιχειρηματίες της ηλεκτρικής ενέργειας.
Λοιπόν, ο Πολίτης (τον μεταφράζω σε νεότερα ελληνικά), αφού χαρακτηρίσει
«κοινότατη» τη φράση, λέει:
Η παροιμία σημαίνει ότι
επιτρέπεται να καταλύουν τη νηστεία, χωρίς να αμαρτήσουν, ο ασθενής,
για θεραπεία της νόσου, και ο οδοιπόρος, λόγω της δυσχέρειας να
προμηθευτεί τα αναγκαία.
Και συνεχίζει:
Από την αρχαΐζουσα γλώσσα φαίνεται να είναι εκκλησιαστικό ρητό, αγνοώ
όμως πόθεν ελήφθη.
Και προσθέτει:
Η ορθόδοξη εκκλησία συγχωρεί την κατάλυση της νηστείας στους ασθενείς
και στις λεχώνες: «Η νηστεία επενοήθη δια το σώμα ταπεινώσαι. Ει ουν
το σώμα εν ταπεινώσει εστί και ασθενεία, οφείλει μεταλαβείν, καθώς
βούλεται και δύναται βαστάσαι, τροφής και ποτού (Τιμόθεος
Αλεξανδρείας).
Τέλος, παραθέτει μια ρώσικη παροιμία:
Τον οδοιπόρο ο Θεός συγχωρεί.
Πράγματι, η φράση «ασθενής και οδοιπόρος αμαρτίαν ουκ έχει» δεν είναι
αυθεντικά εκκλησιαστική, δεν υπάρχει σε πατερικό ή άλλο κείμενο.
Πρόκειται για μεταγενέστερη παροιμιώδη φράση, απόσταγμα λαϊκής σοφίας
παρόμοιο με τη ρώσικη παροιμία που δίνει ο Πολίτης. Άλλη παροιμιώδης
φράση με «διπόρο» δεν υπήρξε ποτέ. Η εξαίρεση του οδοιπόρου από την
υποχρέωση της νηστείας μπορεί να μην κατοχυρώνεται από την εκκλησία,
βρήκε όμως ισχυρότατη απήχηση στη ζωή, αφού μέχρι αρκετά πρόσφατα τα
χερσαία ταξίδια ήταν μακρόχρονες και δύσκολες υποθέσεις. Παρεμπιπτόντως,
στο Ισλάμ οι ταξιδιώτες εξαιρούνται από την υποχρέωση της
νηστείας.
Πάντως, τα εκκλησιαστικά κείμενα που βρήκα για το θέμα της νηστείας
εξαιρούν μόνο τους ασθενείς (εκτός ει μη δι’ ασθένειαν σωματικήν
εμποδίζοιτο, λέει ο 69ος αποστολικός κανόνας) και δεν κάνουν λόγο για
άλλες εξαιρέσιμες κατηγορίες. Μάλιστα, στην πρώτη ομιλία «Περί
νηστείας», ο Μέγας Βασίλειος ούτε τους ασθενείς εξαιρεί από την
υποχρέωση της νηστείας, την οποία θεωρεί ευεργετική για την υγεία, αφού,
όπως λέει, τη διατάζουν και οι γιατροί: Καὶ μὴν τοῖς ἀσθενοῦσιν
οὐχὶ βρωμάτων ποικιλίαν, ἀλλ’ ἀσιτίαν καὶ ἔνδειαν οἶδα τοὺς ἰατροὺς
ἐπιτάσσοντας. Αλλά αυτό είναι, ας πούμε, προσωπική του άποψη. Την ίδια
εποχή ο Ιωάννης Χρυσόστομος έγραφε λέει ότι κανείς λογικός άνθρωπος δεν
θα κατηγορήσει κάποιον που εξαιτίας σωματικής ασθένειας δεν μπορεί να
νηστέψει. Δεν ισχυρίζομαι ότι έχω αναδιφήσει το σύνολο των
εκκλησιαστικών κειμένων, κάθε άλλο. Ωστόσο, δεν μπόρεσα να βρω κανένα
χωρίο που να εξαιρεί ρητά τις θηλάζουσες από την υποχρέωση της νηστείας.
Φαντάζομαι πως το θέμα θα ήταν ελαφρώς ταμπού για την εκκλησία και θα
περνούσε στο ντούκου. Και το απόσπασμα που δίνει ο Νικόλαος Πολίτης δεν
μου φαίνεται να κατονομάζει ρητά τις λεχώνες, εκτός κι αν η λοχεία
θεωρείται ταπείνωση.
Αυτά για τον «διπόρο».
Επίσης, πρόσφατα (ξανα)κυκλοφόρησε στο Διαδίκτυο μια άλλη θεωρία, που
δεν δέχεται τον «οδοιπόρο» αλλά υποστηρίζει ότι η τάχα μου, σωστή λέξη
είναι «ωδιπόρος». Η εκδοχή αυτή αναπτύσσεται σε άρθρο του αρχιμανδρίτη
Γεωργίου Χρυσοστόμου, και πρόσφατα αναδημοσιεύτηκε σε αρκετούς
θρησκευτικούς ιστότοπους και ιστολόγια (π.χ. άρθρο του Aρχιμανδρίτου Γεωργίου Xρυσοστόμου). [Στο μεταξύ, ο αρχιμανδρίτης Χρυσοστόμου έχει πλέον γίνει
μητροπολίτης Κίτρους και Κατερίνης].
Σύμφωνα με τον αρθρογράφο, όσοι λένε «ασθενής και οδοιπόρος» παρανοούν
την έννοια της φράσης από άγνοια της αρχαίας ελληνικής γλώσσας. Ο κ.
αρχιμανδρίτης, που ξέρει αρχαία, μας λέει ότι η σωστή λέξη είναι
«ωδιπόρος». Το δεύτερο συνθετικό είναι το πράγματι πολύ κοινό -πόρος,
ενώ για το α’ συνθετικό μας λέει:
H λέξη όμως «ωδι» προέρχεται από το ρήμα «ωδίνω», που έχει αρκετές
σημασίες (κυριολεκτικά): Έχω ωδίνες, κοιλοπονώ, τίκτω, γεννώ, αλλά και
(μεταφορικά) επιθυμώ πάρα πολύ να φάω, κάτι όπως η εγκυμονούσα, κάνω
κάτι να τρέμει, σαν την ετοιμόγεννη γυναίκα (βλ. Aντιλεξικόν ή
Oνομαστικόν της Nεοελληνικής Γλώσσης, εκδ. β’, Aθήναι 1990).
Πόσες φορές λοιπόν έχουμε ακούσει ότι η έγκυος γυναίκα ζητά να φάει
κάτι, για να μην «ρίξει» το παιδί, να μην αποβάλλει;
Η ανύπαρκτη λέξη «ωδιπόρος» έχει τα ίδια προβλήματα με την ανύπαρκτη
λέξη «διπόρος». Πρώτον, δεν υπάρχει, δεν καταγράφεται πουθενά. Σε κανένα
λεξικό, σε κανένα σύγγραμμα, σε καμιά επιγραφή. Δεύτερον, δεν θα
μπορούσε να υπάρξει τέτοια λέξη. Ακόμα κι αν συνθέταν οι αρχαίοι μια
λέξη από το «ωδίνω» και το «πόρος», η λέξη αυτή θα ήταν «ωδινοπόρος»
(προσέξτε ότι υπάρχει στα αρχαία λέξη «ωδινολύτης»). Οπότε, και τον
ωδιπόρο πρέπει να τον στείλουμε στον κάλαθο των αχρήστων, παρέα με τον
διπόρο, καθώς και με τον οιδιπόρο, τον ωδυπόρο, τον ωδοιπόρο, τον
ωδειπόρο, τον διφόρο και όλες τις άλλες παραλλαγές που σκαρφίζονται
διάφοροι προσπαθώντας να αμφισβητήσουν το ολοφάνερο «οδοιπόρος».
Θα μου πείτε, γιατί να καταφύγει κανείς σε τέτοιες γλωσσικές ακροβασίες
για να αμφισβητήσει μια τόσο γνωστή παροιμία; Εδώ υπάρχουν δύο εκδοχές.
Η πρώτη, είναι αυτή που είχε εκθέσει ο φίλος Μπουκανιέρος σε
σχόλιό του στο παλιότερο άρθρο. Δηλαδή, ότι οι λογιότατοι ενοχλούνται όταν υπάρχουν λόγιες εκφράσεις
που τις χρησιμοποιεί ο πολύς λαός και τις καταλαβαίνει, διότι κάτι
τέτοιο τούς δημιουργεί υπαρξιακό πρόβλημα. Οπότε, βάζουν τα δυνατά τους
να ανακαλύψουν ή να κατασκευάσουν κάποιο λάθος στην κοινόχρηστη λόγια
έκφραση, να την αποδείξουν σώνει και καλά λαθεμένη. Κάτι ανάλογο άλλωστε
έχει γίνει πολλές φορές, π.χ. στο παν μέτρον άριστον, τους ασκούς του
Αιόλου, τις καλένδες κτλ.
Πολύ οξυδερκής παρατήρηση αυτή -πιστεύω πως διατηρεί γενικά την αξία
της, όμως στην προκείμενη περίπτωση δεν είναι ανάγκη να πάμε τόσο
μακριά. Ο αρχιμανδρίτης αρθρογράφος το λέει καθαρά, υπάρχει σοβαρός
λόγος που η φράση «ασθενής και οδοιπόρος» ενοχλεί:
Aκόμη και εάν το κείμενο εννοούσε «οδοιπόρο» και όχι «ωδιπόρο», θα
δικαιολογούνταν η κατάλυση μόνον στην περίπτωση που αυτός ο (τέλος
πάντων) «οδοιπόρος» ήταν κάποιος που περπάτησε επί πολλές ώρες,
κατάκοπος και εξαντλημένος από τις κακουχίες του ταξιδιού. Φτάνουμε όμως στο σημείο να απαλλάσσονται από τη νηστεία και όσοι
πηγαίνουν μία εκδρομή. Δεν νηστεύουν με τη δικαιολογία ότι
ταξίδεψαν. (η έμφαση δική του). Η εκκλησία δηλαδή δεν θέλει να επικαλούνται τη
φράση κάποιοι και να «λουφάρουν», που θα λέγαμε στο στρατό, τη νηστεία.
Βέβαια, η φράση «ασθενής και οδοιπόρος αμαρτίαν ουκ έχει» είναι έκφραση
λαϊκής σοφίας, όχι θρησκευτικός κανόνας.
Σπεύδω να διευκρινίσω πως το δικό μου ενδιαφέρον δεν είναι θρησκευτικό,
είναι φιλολογικό. Και φιλολογικά κρίνοντας, ανακεφαλαιώνω: Λέξη διπόρος
ή ωδιπόρος δεν υπάρχει, η μόνη μορφή της παροιμίας είναι «ασθενής και
οδοιπόρος αμαρτίαν ουκ έχει».
Λίγα ακόμα για την πιθανή προέλευση της φράσης. Είπα πιο πάνω ότι στο
Ισλάμ οι ταξιδιώτες εξαιρούνται από την υποχρέωση της νηστείας.
Συγκεκριμένα, όπως μου υπέδειξε πρόσφατα φίλος του ιστολογίου, το
Κοράνι, στη σούρα 2, εδάφιο 184 λέει: Όποιος από σας είναι άρρωστος ή ταξιδεύει, να νηστέψει ίσο αριθμό
ημερών άλλη φορά. Αλλά αν δεν μπορείτε να υπομείνετε τη νηστεία,
υπάρχει η αντιστάθμιση να δώσετε τροφή σ’ έναν φτωχό. Θα μπορούσε λοιπόν μέσα στην Τουρκοκρατία, να διαμορφώθηκε η φράση
«ασθενής και οδοιπόρος…» υπό την επήρεια της ισλαμικής διδασκαλίας, αν
και τίποτα δεν αποκλείει τον ανεξάρτητο σχηματισμό -υπάρχει άλλωστε και
η ρώσικη παροιμία που είδαμε πιο πάνω.
Όσο για τη συγκεκριμένη διατύπωση της παροιμίας, η μεν κατάληξη
«αμαρτίαν ουκ έχει» είναι συχνή σε εκκλησιαστικά συμφραζόμενα, αλλά και
η συνύπαρξη ασθένειας και οδοιπορίας στην ίδια φράση απαντά σε αρκετούς
βυζαντινούς. Ας πούμε, στον Ιωάννη Καντακουζηνό διαβάζουμε κάποιοι
έκαναν μια επίσκεψη «και γῆρας καὶ σωματικὴν ἀσθένειαν καὶ τοὺς πρὸς τὴν
ὁδοιπορίαν πόνους παριδόντες», ενώ σε επιστολή του Νικ. Μυστικού ότι
«καὶ οὐ δειλιῶμεν τὸ γῆρας οὔτε τὴν ἀσθένειαν οὔτε τὴν ἐκ τῆς ὁδοιπορίας
ταλαιπωρίαν».
Κλείνοντας, παρακαλώ θερμά: Αν κάποιος από τους αγαπητούς αναγνώστες
μπορεί να τεκμηριώσει ότι υπάρχει λέξη «διπόρος» ή «ωδιπόρος» ή
«οιδιπόρος» ή κάποια παρεμφερής λέξης με τη σημασία της θηλάζουσας
γυναίκας, τον παρακαλώ θερμά να με βγάλει από την πλάνη. Έως τότε όμως
δικαιούμαι να θεωρώ μύθο τον διπόρο, τον ωδιπόρο και τον οιδιπόρο -και
επαναλαμβάνω ότι «ασθενής και οδοιπόρος αμαρτία δεν έχει».
Έτσι τελείωνε το περσινό άρθρο, Το δεύτερο νέο στοιχείο που έχω να
παρουσιάσω, που δεν είναι και τόσο νέο αλλά τώρα το πληροφορήθηκα,
είναι πως την παροιμία «ασθενής και οδοιπόρος» στην πατροπαράδοτα
γνωστή μορφή της την υποστηρίζει και ανώτατος εκκλησιαστικός, ο
μητροπολίτης Ηλείας κ. Γερμανός, ο οποίος σε άρθρο του ανσφέρει,
μεταξύ άλλων, τα εξής:
Μερικές φορές κάποιοι συνάνθρωποί μας, δια διαφόρους λόγους,
δημιουργούν προβλήματα σε θέματα, που είναι σαφή και απλά, ώστε να
προκαλείται σύγχυσις στην ζωή μας.
Έτσι τελευταίως εμφανίζονται κάποιοι θεολογικοφιλολογούντες, οι οποίοι
ανεκάλυψαν τάχα ότι αυτό που λέει και κατανοεί ο λαός μας αιώνες τώρα
δια την νηστείαν, ακολουθώντας την Κανονική παράδοσι των πατέρων μας,
ότι δηλαδή «ασθενής και οδοιπόρος αμαρτίαν ουκ έχει», είναι τάχα
λανθασμένον και ότι το ορθόν είναι να λέμε και να γράφωμε «ασθενής και
ωδει(ι) πόρος (η διπόρος) αμαρτίαν ουκ έχει».
Και συνεχίζοντας ο σεβασμιότατος εκθέτει αναλυτικά και τεκμηριωμένα
για ποιο λόγο η λαϊκή παροιμία αναφέρεται όντως στους οδοιπόρους (διαβάστε τα εδώ).
Οπότε, αν δεν πιστεύετε εμένα, πιστέψτε τον μητροπολίτη κ. Γερμανό: το
σωστό είναι «Ασθενής και οδοιπόρος αμαρτίαν ουκ έχει»!
Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου
Σχετικά:
«ΩΔΕΙ(Ι)ΠΟΡΟΣ Ή ΟΔΟΙΠΟΡΟΣ;» ΛΥΣΙΣ ΕΝΟΣ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ!
Τετάρτη 9 Ιανουαρίου 2019
Παίζω ἐν οὐ παικτοῖς
Την χρησιμοποιούμε, για να περιγράψουμε καταστάσεις στο χώρο της πολιτικής, της δημοσιογραφίας, του καθημερινού βίου. Ακόμα είναι χαρακτηρισμός. Αν πούμε για παράδειγμα ότι ο εκλογικός νόμος, για τον οποίο γίνεται πολύς λόγος τις τελευταίες μέρες, είναι «παίζω εν ου παικτοίς», εννοούμε ότι είναι μια πολύ σοβαρή κατάσταση, με την οποία δεν πειραματιζόμαστε.
Το ρήμα παίζω παράγεται από το ουσιαστικό ὁ παῖς, τοῦ παιδός, το τέκνο, δηλαδή, αγόρι ή κορίτσι.
Η λέξη παικτός, -ή, -όν είναι επίθετο και σημαίνει αυτόν που είναι κατάλληλος για ευθυμία, για χαλαρότητα, για αστεία και επιπολαιότητα, που μπορεί να παίξει. Η πρόθεση ἐν χρησιμοποιήθηκε καταχρηστικά, γιατί δεν ακολουθούσε κάτι που την επέβαλλε.
Τη φράση «παίζω ἐν οὐ παικτοῖς» την εντοπίζουμε στα κείμενα του Αγίου Ιωάννη του Χρυσοστόμου, ο οποίος την μεταχειρίζεται σε αρκετές περιπτώσεις. Τι Χρυσόστομος θα ήταν άλλωστε! Άλλες φορές, θέλει να καταδείξει την σοβαρότητα της συζυγικής σχέσης, άλλοτε επιθυμεί να μιλήσει για το μυστήριο του θανάτου και για την ζωή μετά από αυτόν και μερικές φορές επιδιώκει να αναφερθεί σε παιδαγωγικά θέματα. Πάντοτε έτσι υποδεικνύει ότι ο άνθρωπος δεν πρέπει να φέρεται άμυαλα, όταν έχει μπροστά του σπουδαία ζητήματα.
Κι επειδή όλοι θα παίξουμε σε πολλά μέτωπα, ας παίξουμε εκεί που πρέπει και όταν πρέπει, γιατί το «παίζω εν ου παικτοίς» μπορεί να έχει δυσάρεστα ή ολέθρια αποτελέσματα. Όλα δεν είναι παίξε γέλασε, για να θυμηθούμε μια ισοδύναμη που αποδίδει με νεοελληνικό τρόπο την αρχαιοπρεπή σημερινή έκφραση.
liberal.gr
Πέμπτη 27 Δεκεμβρίου 2018
«…η γλώσσα μας δεν κινδυνεύει. Χρειάζεται απλώς ένας αγώνας όλων μας…»
...
Έχετε ανησυχίες για τη σημερινή χρήση της ελληνικής γλώσσας; Πώς βλέπετε να σκιαγραφείται το μέλλον της;
«Όλοι μας κι εγώ μαζί δεν πρέπει να μεμψιμοιρούμε και να οδυρόμεθα για τη χρήση τής γλώσσας μας (πως έχει εξαθλιωθεί, πως θα χαθεί κ.λπ.), αλλά ούτε βεβαίως και να εφησυχάζουμε ότι δεν υπάρχει κανένα πρόβλημα. Πρέπει όπως και όσο μπορεί ο καθένας μας, “αδιαλείπτως”, κατά την Παύλεια έκφραση, να μεριμνούμε και να παλεύουμε ως “προσωπικό αγώνισμα” τού καθενός να εξασφαλίζουμε ποιότητα στον λόγο μας, που ως “λόγος” είναι μαζί και η γλώσσα μας και η σκέψη μας.
Ο γλωσσολόγος συνειδητά αποφεύγει να κάνει και “τον προφήτη” τής γλώσσας! Ερευνά, μελετά, σπουδάζει τη γλώσσα διά βίου. Αυτό που μπορώ να πω μετά λόγου γνώσεως είναι ότι η γλώσσα μας δεν κινδυνεύει. Χρειάζεται απλώς ένας αγώνας όλων μας (σχολείο, γονείς, μέσα ενημέρωσης κ.λπ.) για καλύτερη ποιότητα στη χρήση τής γλώσσας μας».
Πώς θα σχολιάζατε τον πολιτικό λόγο στη χώρα μας;
«Ο πολιτικός λόγος στη χώρα μας θα αποκτήσει ένα ενδιαφέρον που σήμερα δεν έχει, αν ποτέ καταστεί ελάχιστα ή λιγότερο προβλέψιμος στο περιεχόμενο και τη γλωσσική του δήλωση. Αν μπορέσει ποτέ να λειτουργήσει δημιουργικά, χωρίς στυγνές ιδεολογικές εξαρτήσεις που καταλήγουν σε γλωσσικές αγκυλώσεις και εκφραστικές δουλείες. Δεν είναι τόσο ότι οι πολιτικοί μας υστερούν στη γνώση τής γλώσσας, όσο ότι την χρησιμοποιούν κρυπτικά ή συγ-καλυπτικά, όχι απο-καλυπτικά, καθιστώντας τον λόγο τους “ξύλινο”, απελπιστικά προβλέψιμο στην πρόσληψή του και, ως εκ τούτου, μηδενικού συχνά ενδιαφέροντος».
“Τρόπον μεταβολής τής Ελλάδος από την εις την οποίαν ευρίσκεται κατάστασιν την σήμερον ούτ’ εστοχάσθην ποτέ ούτε στοχάζομαι δυνατόν άλλον παρά την παιδείαν. […]. Έξω τούτου τού μέσου τής αναγεννήσεως τής Ελλάδος, αν ήναι κανέν άλλο […] το στοχάζομαι και άδικον και ανόητον”».
naftemporiki.gr
Δευτέρα 10 Σεπτεμβρίου 2018
Μπαμπινιώτης: Αν είσαι αποκομμένος από Αρχαία και Καθαρεύουσα είσαι γλωσσικά ανάπηρος...
Αυτά τονίζει μεταξύ άλλων σε συνέντευξη του στο Paideia-News ο πρώην Πρύτανης του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, Ομότιμος Καθηγητής Γλωσσολογίας, Γεώργιος Μπαμπινιώτης.
Ο κ. Μπαμπινιώτης επισημαίνει επίσης ότι, «τα παιδιά μας, οι μαθητές μας είναι θύματα των δικών μας επιλογών. Από τη στιγμή που έχουμε κάνει ένα λύκειο που είναι προθάλαμος φροντιστηριακός του πανεπιστημίου έχουμε αφαιρέσει κάθε δυνατότητα ουσιαστικής καλλιέργειας και στη γλώσσα».
Η ενδιαφέρουσα συνέντευξη του Γεώργιου Μπαμπινιώτη στο Paideia-News ακολουθεί:
ΕΡ: Ποιες αποφάσεις πιστεύετε ότι πρέπει να ληφθούν τόσο στην Ελλάδα, όσο και στην Κύπρο ώστε η νέα γενιά να παραμείνει στις ρίζες της μαθαίνοντας άριστα την ελληνική γλώσσα;
ΑΠ.: Αν ξεκινήσουμε από τη θέση ότι η γλώσσα δεν είναι ένα απλό μέσο, δεν είναι ένα απλό εργαλείο, αλλά πρώτα και πάνω από όλα είναι μία αξία, εάν δηλαδή εγκαταλείψουμε την εργαλειακή αντίληψη της γλώσσας και σταθούμε στην αξιακή σύλληψη και διάσταση της γλώσσας, δηλαδή της γλώσσας ως στοιχείο εύγλωττο και αποδεικτικό του πολιτισμού, της γλώσσας ως ταυτότητας, ως σκέψης – διανόησης του ανθρώπου, ως νοοτροπίας, ως ύπαρξης, τότε η διδασκαλία της πρέπει να έχει ένα καθοριστικό ρόλο σε όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης, από το νηπιαγωγείο μέχρι και το λύκειο.
Αυτό προϋποθέτει πρώτον, καταρτισμένους δασκάλους –ευθύνη των
πανεπιστημίων- και δεύτερο, κατάλληλο σύστημα στα σχολεία για την διδασκαλία της γλώσσας και την καλλιέργεια του γλωσσικού αισθήματος, που δεν είναι μόνο ο γραπτός λόγος, αλλά είναι και ο προφορικός λόγος.
Δηλαδή πρέπει στα σχολεία να καθιερωθεί αυτό που υπάρχει ήδη σε μερικά συνήθως ιδιωτικά σχολεία, η αγωγή του λόγου.
Επομένως πρώτα – πρώτα ξεκινάμε από την αντίληψη. Λέμε ότι πρέπει να είναι ο καταρτισμένος δάσκαλος, πρέπει να είναι το σύστημα το κατάλληλο διδασκαλίας, ο χρόνος ο απαιτούμενος για τη διδασκαλία και η αξιοποίηση των πάντων μεταξύ των οποίων και του διαδικτύου και της εκπαιδευτικής τεχνολογίας. Συνήθως, ιδίως οι άνθρωποι των ανθρωπιστικών επιστημών έχουν ένα φόβο για το διαδίχτυο και γενικά για την ηλεκτρονική προσέγγιση. Μπορώ να πω, έχοντας δουλέψει και σε αυτό το χώρο ότι είναι ένα μεγάλο όπλο στα χέρια του εκπαιδευτικού γιατί τα παιδιά είναι πολύ εξοικειωμένα με αυτό το χώρο και μπορείς να δώσεις πράγματα πάρα πολύ σημαντικά και ποιοτικά που δεν μπορείς να το κάνεις με τα συμβατικά μέσα.
ΕΡ.: Υπάρχει ο κίνδυνος η Ευρωπαϊκή Ένωση να λειτουργήσει σαν μια χοάνη μέσα από την οποία να συνθλιβούν και να υποβαθμιστούν οι γλώσσες των μικρών κρατών;
ΑΠ.: Ένας τέτοιος κίνδυνος υπάρχει! Θα πω ότι υπήρχε πάντοτε αλλά τώρα είναι πολύ έντονος. Αυτή η κυριαρχία της Αγγλικής είναι μια μάστιγα πνευματική που μπορεί να εξελιχθεί σε εθνική μάστιγα, σε εκπαιδευτική και παιδευτική μάστιγα όταν δεν στηρίζεται σε αυτό που οι γλωσσολόγοι λένε γλωσσική πολυμορφία. Δηλαδή υποστηρίζουμε ότι πρέπει να υπάρχει δυνατότητα στους μαθητές των σχολείων να προσεγγίζουν με επιλογές περισσότερες ξένες γλώσσες - για τη μητρική μιλήσαμε. Πάντοτε ξεκινάμε από κατάκτηση της μητρικής για να περάσουμε στις ξένες γλώσσες
Να υπάρχει για τις ξένες γλώσσες μια δυνατότητα πολυμορφίας και να μην φτάνει η κατάσταση σ’ ένα γλωσσικό ιμπεριαλισμό μιας γλώσσας η οποία να κυριαρχεί παντού. Δηλαδή αυτό που συμβαίνει πλέον σε επιστημονικά συνέδρια, σε μεγάλη έκταση στον εμπορικό χώρο και εκεί που ανησυχώ, στον πολιτισμό, να κυριαρχεί μια γλώσσα. Δεν έχει σημασία ότι είναι η αγγλική σήμερα. Θα μπορούσε να είναι η Γαλλική ή η Γερμανική. Σημασία έχει ότι είναι μια γλώσσα. Η μία γλώσσα ποτέ δεν είναι για καλό γιατί σκεπάζει όλα τα άλλα. Η γλώσσα είναι ο πιο σύντομος δρόμος για να γνωρίσεις ένα πολιτισμό και ένα λαό. Όταν λοιπόν αυτός ο δρόμος, για μία σειρά γλωσσών, αποκλείεται και κυριαρχεί μία και μόνη γλώσσα προκειμένου η αγγλική κλείνει ο δρόμος για αυτή τη σχέση με τους λαούς και τους πολιτισμούς άλλων χωρών και αυτό είναι ότι χειρότερο μπορεί να συμβεί. Δεν είμαι προσωπικά εναντίον της αγγλικής είμαι εναντίον της μονογλωσσίας και υπέρ της πολυμορφίας. Και κάτι ακόμη πραγματιστικό. Στα μεγάλα πανεπιστήμια έχουμε σχολές γαλλικής φιλολογίας, γερμανικής φιλολογίας, ιταλικής φιλολογίας, ισπανικής φιλολογίας κλπ, στα μεγάλα πανεπιστήμια στην Ελλάδα εν μέρει και στην Κύπρο. Οι άνθρωποι οι οποίοι σπουδάζουν θα μείνουν αναξιοποίητοι; Όχι μόνο άνεργοι αλλά λέω αναξιοποίητοι; Όταν έχεις ένα τέτοιο δυναμικό που μπορεί να σε βγάλει σε πολλές γλώσσες και πολιτισμούς, αυτό το δυναμικό το αξιοποιείς! Εάν κυριαρχεί μόνο μία γλώσσα, τότε αυτό το δυναμικό παύει να υπάρχει.
ΕΡ.: Οι εκπαιδευτικοί του δημόσιου σχολείου μπορούν από μόνοι τους με βάση τα αναλυτικά και ωρολόγια προγράμματα να κρατήσουν ψηλά την ελληνική ή μήπως πρέπει να δοθεί περισσότερη βαρύτητα στην εκμάθηση της; Μήπως πρέπει να αυξηθούν π.χ. οι ώρες διδασκαλίας;
ΑΠ.: Θα συμπληρώσω ότι το θέμα έχει και μια διάσταση ποσοτική, αύξηση ωρών διδασκαλίας, γιατί κακά τα ψέματα. Η γλώσσα θέλει το χρόνο της. Εάν δεν έχεις χρόνο δεν μπορείς να καλλιεργήσεις, να εμβαθύνεις, να εμπλουτίσεις τη γλώσσα. Άρα χρειάζεται μεγαλύτερος χρόνος, αλλά χρειάζεται και το σύστημα και ο καταρτισμένος και επιμορφούμενος δάσκαλος. Την μητρική μας γλώσσα την κατακτούμε σε δύο στάδια από το δεύτερο έτος μέχρι το πέμπτο, σ ένα πρώιμο προ γλωσσικό στάδιο, προγραμματικό (που είναι από γραμματική) και από έξι μέχρι δώδεκα, δηλαδή σε όλο το δημοτικό τελειώνουμε με τη βασική κατάκτηση της γραμματικής και της σύνταξης που είναι η γραμματική περίοδος της γλώσσας. Στο γυμνάσιο και στο λύκειο έχει τελειώσει η κατάκτηση και γίνεται εμπλουτισμός που διαρκεί σε όλη τη ζωή του ανθρώπου. Άρα 5 – 12 θα μάθεις τη γλώσσα και θα την μάθεις από το νήπιο μέχρι, κυρίως όλο το δημοτικό και από εκεί και πέρα, την εμπλουτίζεις. Για να την εμπλουτίζεις λοιπόν και να εμβαθύνεις και να καλλιεργείς χρειάζεται και χρόνος περισσότερος και σύστημα κατάλληλο και δάσκαλος ο ενδεδειγμένος.
ΕΡ.: Μήπως οι συνεχείς αλλαγές στην ορθογραφία, και η μετάβαση από τη καθαρεύουσα στη δημοτική έχουν κάνει πιο δύσκολο τον άριστο χειρισμό της ελληνικής;
ΑΠ.: Ο χειρισμός της γλώσσας και η αξιοποίηση της γλώσσας είναι θέμα παιδείας. Είναι θέμα δηλαδή τι καλλιέργεια γενικότερη έχεις, ώστε να έχεις και ανάγκες γλωσσικές, να εκφράσεις αυτή την καλλιέργεια γιατί αν είσαι απαίδευτος τότε θα είσαι και γλωσσικά ανέκφραστος. Αυτά πάνε μαζί. Επομένως εγείρεται ένα θέμα ποιότητας παιδείας, η οποία εξασφαλίζει και ποιότητα γλώσσας. Γιατί, αν έχουμε σήμερα ένα πρόβλημα και στην Ελλάδα και στην Κύπρο είναι ένα πρόβλημα ποιότητας στη χρήση της γλώσσας. Δεν είναι ότι δεν ξέρουμε Ελληνικά, είμαστε άγλωσσοι, συνήθως χρησιμοποιούν κάποιους χαρακτηρισμούς οι οποίοι είναι ακραίοι.
Δεν συμβαίνει αυτό. Είναι ότι η ποιότητα της γλώσσας μας δεν είναι αυτή που θα μπορούσε να είναι για μια γλώσσα καλλιεργημένη όπως είναι η ελληνική. Για να έχεις ποιότητα όμως στη γλώσσα εκτός από αυτά που είπαμε ( το δάσκαλο, το σύστημα, το χρόνο) προϋποθέτει μέσα στο σύστημα την επαφή σου με τα παλιότερα ελληνικά μας, που έλεγε ο Σεφέρης. Με τη λόγια παράδοση, δηλαδή τη γραπτή καθαρεύουσα και με την αρχαία μας γλώσσα, με τα κείμενά μας. Εάν είσαι αποκομμένος από τη γλωσσική παράδοση, τότε είσαι και γλωσσικά ανάπηρος!
ΕΡ.: Πιστεύετε ότι η κρίση της ελληνικής γλώσσας είναι συνυφασμένη με την οικονομική κρίση;
ΑΠ.: Όχι, δεν θα έλεγα ότι έχει άμεση σχέση η γλωσσική κατάκτηση και καλλιέργεια με τη κρίση. Εάν εννοούμε ότι λόγω της κρίσεως έχουμε προβλήματα στη διδασκαλία και στους εκπαιδευτικού τότε ναι, αλλά ως οντότητες και ως αξίες δεν νομίζω ότι μια περίοδος κρίσεως υποβαθμίζει και τη γλώσσα. Όχι! Για να μην πούμε και κάποιες περιπτώσεις που αυτό το ταρακούνημα, ο συγκλονισμός που παθαίνεις από την οικονομική κρίση, μπορεί να είναι και μια πνευματική αφύπνιση για να ξαναβρείς τα πραγματικές αξίες της ζωής μέσα στις οποίες είναι και η γλώσσα. Καμιά φορά σκύβεις πάνω στα πράγματα γιατί έχεις υποστεί μία καταπληξία, ένα σοκ και αρχίζεις να ξανασκέφτεσαι τα πράγματα. Ένα τέτοιο μπορεί να συμβεί και με τη γλώσσα.
ΕΡ.: Δηλώνετε ικανοποιημένος από τη γνώση της ελληνικής από τους απόφοιτους του Λυκείου οι οποίο εισέρχονται στα πανεπιστήμια και στα ΤΕΙ και αργότερα όταν αποφοιτούν από αυτά;
ΑΠ.: Τα παιδιά μας, οι μαθητές μας είναι θύματα των δικών μας επιλογών. Από τη στιγμή που έχουμε κάνει ένα λύκειο που είναι προθάλαμος φροντιστηριακός του πανεπιστημίου έχουμε αφαιρέσει κάθε δυνατότητα ουσιαστικής καλλιέργειας και στη γλώσσα και γενικότερα στη μόρφωση. Αν έχουν δηλαδή τα παιδιά στην ηλικία 15 με 18 που είναι το λύκειο, μια ηλικία μεγάλης αντιληπτικής ικανότητας, αν έχουν κάποια προβλήματα με τη γλώσσα είναι γιατί θα πρέπει να προετοιμάζονται λυσσωδώς και εις βάρος οποιονδήποτε γνώσεων με ένα τελείως περιοριστικό τρόπο, σε ορισμένα αντικείμενα, όπου η καλλιέργεια της γλώσσας, τα διαβάσματα βιβλίων και γενικότερα αυτή η ποιοτική επαφή με τη γλώσσα λιγοστεύει. Αλλά λιγοστεύει, γιατί εμείς έχουμε επιλέξει το λύκειο να προετοιμάζει και εν πάσει περιπτώσει να είναι προθάλαμος των πανεπιστημίων. Αν αλλάξει αυτό και το λύκειο είναι μια ισχυρή μορφωτική βαθμίδα, όπως πρέπει να είναι, αποσυνδεδεμένο από το πανεπιστήμιο τότε μπορούμε να έχουμε άλλα τελείως αποτελέσματα. Όσο το λύκειο είναι με αυτή τη δέσμευση και την εξάρτηση Ναι γεννάς προβλήματα στη μάθηση της γλώσσας!
Πηγή:











